Veresiye Defterleri: Mahalle Kültüründen Dijital Kredi Skorlarına Geçişin Öyküsü
Bakkal rafının üstündeki o eski defter, parayı değil güveni kayıt altına alırdı; şimdi onun yerini kim ya da ne tutuyor?

Mahallenin bakkalına her girişimde gözüm önce tezgahın üstündeki o kalın, kenarları yıpranmış deftere kayardı. Kapağı mukavva, sayfaları yağ lekeli, üzerinde isimler, tarihler ve yan yana dizilmiş rakamlar vardı. Çocukken onu sadece bir borç listesi sanırdım; büyüdükçe fark ettim ki o sayfalar aslında bambaşka bir şeyin kaydıydı. Bugün cüzdanımda nakit yerine bir telefon taşıyorum, borcumu bir uygulama hesaplıyor, güvenilirliğimi bir skor belirliyor. Peki o defterin yaptığı iş, yani insanın insana kefil olması, şimdi kime emanet? Bu soru beni, kaybettiğimizin sadece bir kağıt parçası olup olmadığını düşünmeye itti.
Güvenin Yazılı Hali
Veresiye defteri, ilk bakışta sade bir muhasebe aracı gibi görünür: kim ne aldı, ne kadar borçlandı, ne zaman ödeyecek. Ama bu basit görünüm, onun asıl işlevini gizler. Defter, aslında iki insan arasındaki sözlü bir anlaşmanın yazılı tanığıydı; bakkal, karşısındaki kişinin yüzüne bakarak, onun hangi sokakta oturduğunu, kaç çocuğu olduğunu, hangi işte çalıştığını bilerek borç verirdi. Rakam, güvenin sonucuydu, nedeni değildi. Bir kişi parasını geciktirse bile, bakkal onu tanıdığı için beklerdi; çünkü aralarında sadece ticari değil, komşuluk temelli bir bağ vardı.
Bu bağın gücü, defterin fiziksel varlığında da kendini gösterirdi. Herkesin görebileceği bir yerde durması, bir sır değil, bir aidiyet belgesiydi. İsmini o sayfalarda görmek, mahalleye ait olduğunu, oranın bir parçası sayıldığını hissettirirdi. Bugün buna benzer bir şey düşününce, belki de en yakın örnek, bir arkadaşa borç para vermek olabilir; ama o bile artık banka hesabına yapılan bir transfer, bir ekran görüntüsü, soğuk bir işlem kaydı. Veresiye defterinde ise rakamın yanında her zaman bir isim, bir yüz, bir hikaye vardı. Güven, orada sayıya değil, tanışıklığa yaslanıyordu.

Algoritmanın Devralışı
Dijital ödeme sistemleri ve kredi skorları geldiğinde, aslında eski bir ihtiyacı daha hızlı ve daha geniş ölçekte karşılamayı vaat ettiler. Artık bir bakkalın beni tanıyıp tanımaması önemli değil; bankanın veri tabanındaki geçmiş ödemelerim, gelir bilgim, hatta alışveriş alışkanlıklarım beni tanımlıyor. Bu sistemin avantajı açık: milyonlarca insanlarca insanı aynı anda değerlendirebiliyor, hiçbir komşuluk ilişkisine ihtiyaç duymadan bir yabancıya kredi verebiliyor. Kimileri bunun daha adil olduğunu söyleyebilir, çünkü artık kimin kiminle arkadaş olduğuna değil, somut verilere bakılıyor. Ama bu adalet, bir bedel karşılığında geliyor.
O bedel, ilişkinin kişiselliğinin buharlaşması. Bir kredi skoru, benim geçmişte neden gecikme yaptığımı sormaz; hastalandığımı, işimi kaybettiğimi, bir yakınımı kaybettiğimi bilmez. Sadece bir sayı üretir ve o sayı üzerinden beni sınıflandırır. Bakkal defterinde ise gecikmenin bir hikayesi vardı, çünkü bakkal o hikayeyi dinlerdi. Algoritma dinlemez, sadece hesaplar. Güvenin yerini alan bu hesaplama, aslında güveni ortadan kaldırmıyor, onu insandan koparıp bir veri tabanına taşıyor. Ve bu taşıma sırasında, güvenin en kıymetli unsuru olan empati, sistemin dışında kalıyor.
Kaybolan Yalnızca Defter Değil
Bu dönüşümü sadece bir teknoloji hikayesi gibi okumak, meselenin yüzeyinde kalmak olur. Çünkü veresiye defterinin kaybı, aslında mahalle denen o küçük cemaatin birbirine kefil olma alışkanlığının da sessizce çözülmesiydi. Eskiden bir kişi borcunu ödeyemediğinde, sadece bakkal değil, bütün mahalle bir şekilde bunu bilir, gerektiğinde araya girer, bir şekilde telafi edilirdi. Güven, tek bir deftere değil, o defterin etrafındaki insan ağına yayılmıştı. Bugün ise borcumu ödeyemediğimde karşımda sadece bir bildirim var, beni arayan bir komşu değil.
Belki birisi çıkıp, bu çözülmenin kaçınılmaz olduğunu, şehirleşmenin ve nüfusun artmasının böyle bir yakınlığı zaten imkansız kıldığını söyleyebilir. Bunda haklılık payı var; otuz hanelik bir mahallede herkes birbirini tanıyabilirken, milyonlarca insanın yaşadığı bir şehirde bu mümkün değil. Ama burada sorun, yakınlığın kaybolması değil, onun yerine hiçbir şeyin konmamış olması. Algoritma, kaybolan kefaleti devralmadı, sadece onun işlevini taklit etti; sayıyı üretti ama bağı üretmedi. Bu yüzden bugün finansal olarak daha güvenli ama insani olarak daha yalnız bir topluma dönüştük; kimse bize kefil olmuyor, biz de kimseye kefil olmuyoruz, sadece birbirimizin skorlarına bakıyoruz.
Veresiye defterinin son sayfası kapandığında, kaybolan sadece bir kağıt değildi; kaybolan, bir insanın başka bir insana sadece tanıdığı için güvenebildiği o kısa ama derin anlardı. Bugün cebimdeki telefon, bana saniyeler içinde kredi verebilir, ama hiçbir zaman bana neden gecikme yaptığımı sormaz. Belki de asıl mesele, teknolojinin güveni ölçmesi değil, ölçtüğü şeyin artık güven değil, sadece risk olması. O eski defteri düşündüğümde, içinde yazan rakamları değil, bakkalın adımı söylerken takındığı o tanıdık sesi hatırlıyorum; ve bugün hiçbir uygulamanın bana o sesle seslenemediğini fark ediyorum.
İlgili Denemeler
Apartmanlarda Kapıcı Kültürü: Yalnızlaşan Şehirler
Kapıcılık mesleğinin çözülüşü üzerinden kentli komşuluğun, güvenin ve mahalle hafızasının nasıl dönüştüğünü sorgulayan bir deneme.
Düşmanca Mimari: Kamusal Alanlarda Dışlanan Bedenler
Modern şehirlerde bankların koluna eklenen tek bir demir parça, kamusal alanın aslında kimin için var olduğunu, kimi dışladığını sessizce ele veriyor.
Üçüncü Mekan: Modern Toplumda Aidiyet Nereye Gitti?
Sosyolog Ray Oldenburg'un 'üçüncü mekan' kavramı üzerinden, kahvehane ve meydanların kayboluşunun toplumsal bedelini sorguluyoruz.
Tartışma (0)
Henüz yorum yok. İlk yorumu siz yapın.
Bültene katıl
Yeni denemeler haftada bir e-posta kutuna gelsin.