Apartmanlarda Kapıcı Kültürü: Yalnızlaşan Şehirler
Apartmanın kalbi sayılan bir meslek sessizce çekilirken, mahalle denen şey de onunla birlikte mi çekildi?

Bir apartmanın merdiven boşluğundan geçerken artık kimseyle göz göze gelmiyoruz. Asansörün düğmesine basarken, posta kutusunun önünde dururken, hatta gece yarısı anahtarımızı evde unutup kapıda kalakaldığımızda aradığımız o isim, o ses, yavaş yavaş silindi. Kapıcı dediğimiz, bazen apartman görevlisi diye yeniden adlandırılan, şimdi çoğu binada hiç bulunmayan bu meslek, sadece bir iş kolu değildi; bir ilişki biçimiydi. Peki bu ilişki biçimi ortadan kalktığında, mahalle denen o gevşek ama gerçek bağ da birlikte mi gitti, yoksa biz sadece daha rahat bir yalnızlığa mı kavuştuk? Bu soruyu kendime sorduğumda cevabın hem evet hem hayır olduğunu fark ediyorum, asıl mesele belki de bu ikisi arasındaki o tuhaf boşlukta saklı.
Anahtarı Elinde Tutan Adam
Çocukluğumun apartmanında kapıcı, binanın resmî hafızasıydı. Kimin ne zaman taşındığını, kimin kirasını geciktirdiğini, hangi dairede yeni bir bebek olduğunu, hangi komşunun kaç gündür eve dönmediğini o bilirdi. Bu bilgi bazen dedikoduya dönüşse de, aslında bir güvenlik ağıydı; görünmeyen ama her an işleyen bir erken uyarı sistemi. Bir kapı çalmadan önce kapıcıya sorulurdu, bir tamirci geldiğinde ona haber verilirdi, bir yaşlı komşu üç gündür sütünü almadıysa bunu fark eden ilk kişi oydu. Bugün bu işlevi kim üstleniyor diye sorduğumda, aklıma hiçbir isim gelmiyor; çünkü artık o bilgiyi toplayan tek bir insan yok, bilgi dağılmış, parçalanmış, kimsenin sorumluluğunda değil.
Kapıcının elindeki anahtar, teknik bir ayrıntı değildi; güvenin fiziksel karşılığıydı. O anahtarı ona teslim ederken, aslında evimizin en mahrem köşesine birini davet ediyorduk, ama bu davet karşılıksız değildi; o da bize karşı bir sorumluluk hissediyordu. Şimdi bu ilişkiyi kurabileceğimiz kimse yok çünkü kurumsal bir hizmetin insanı değiştirmesi her yıl, bazen her ay mümkün. Bağlılık, süreklilik gerektirir, süreklilik de artık bu mesleğin tanımında yer almıyor. Belki de kaybettiğimiz sadece bir kişi değil, zamanla örülen bir alışkanlıktı.

Kamera Komşuluğun Yerini Aldığında
Bugün çoğu apartmanın girişinde bir kamera var, bazı sitelerde üniformalı bir güvenlik görevlisi nöbet tutuyor. Teknik olarak bu daha güvenli görünüyor; kayıt var, görüntü var, delil var. Ama bu güvenliğin, insani tanışıklığın yerini tuttuğunu söyleyebilir miyiz? Kamera bir yabancıyı tanımaz, sadece hareketi kaydeder; kapıcı ise bir yabancıyı tanırdı, çünkü onun yüzünü, sesini, yürüyüşünü biliyordu. Birinin kameraya yakalanması ile birinin tanınması arasında büyük bir fark var; biri sonradan incelenen bir veri, öteki anlık bir sezgi.
Elbette birisi çıkıp diyebilir ki, kameralar daha nesnel, insan hafızası güvenilmez, kapıcı da yanılabilirdi, taraf tutabilirdi. Bu doğru, ama nesnellik her zaman güven üretmez. Bir kamera, komşunuzun üç gündür dışarı çıkmadığını fark etmez, çünkü onun görevi sadece kaydetmektir, yorumlamak değil. Güvenlik görevlisi de bina sakinlerinin tek tek yüzünü tanımak zorunda değildir, çünkü onun sözleşmesi belirli saatlerde belirli bir alanı denetlemekle sınırlı. Böylece gözetim işlevsel hâle geldi ama kişisellikten arındı; bizi izleyen bir göz var, ama bizi bilen bir göz yok. Bu fark, günlük hayatta hemen fark edilmeyen ama uzun vadede hissedilen bir soğumaya dönüşüyor.
Siteleşme Mahalleyi Böldü
Apartman kapıcılığından site güvenlik görevliliğine geçiş, sadece bir unvan değişikliği değildi; mekânın kendisini de böldü... Eski apartmanda kapıcı, sokakla bina arasında bir eşikte dururdu; markete giden çocuğu da görürdü, kapıcıya emanet bırakılan paketi de alırdı, sokaktaki satıcıyla da selamlaşırdı. Site ise kendi içine kapanan bir ada; girişinde kart okuyucu, çevresinde duvar, dışarıyla ilişkisi güvenlik görevlisinin elindeki bir listeden ibaret. Mahalle dediğimiz o geçirgen, karışık, bazen rahatsız edici ama canlı doku, siteleşmeyle birlikte keskin bir sınıra dönüştü.
Bu bölünme sadece me...kânsalal değil, aynı zamanda sınıfsal bir ayrışmayı da derinleştirdi. Sitede oturan, dışarıdakini potansiyel bir tehdit olarak görmeye başladı; çünkü güvenlik görevlisinin tanımladığı güvenlik, içeridekini dışarıdakinden korumaktan ibaret. Eski apartmanda kapıcı, sokaktaki esnafı da tanırdı, mahalledeki çocukları da; bu tanışıklık bir tür ortak yaşam alanı yaratırdı. Şimdi o ortaklık, duvarların ardında eriyip gidiyor; komşuluk, aynı sosyoekonomik profile sahip insanların bir arada yaşaması anlamına geldi, farklı olanla karşılaşma ihtimali ise güvenlik kameralarının izlediği bir tehdit senaryosuna indirgendi.
Belki de en çok kaybettiğimiz şey, farklı olanla her gün, küçük ve önemsiz görünen anlarda karşılaşma şansıydı. Kapıcı, bazen bizim hiç konuşmayacağımız insanlarla bizi aynı merdivende buluştururdu; şimdi o merdiven de, o buluşma da yok. Siteleşme bize güvenlik vaat etti, ama bu güvenliğin bedeli, farklılıkla her gün tanışma alışkanlığımızı kaybetmek oldu.
Kapıcının bıraktığı boşluğu doldurmayı kameralar da, güvenlik şirketleri de, apartman yönetim yazılımları da üstlenemedi; çünkü onların üstlenemediği şey bir teknik eksiklik değil, insani bir ilişkiydi. Belki de sormamız gereken soru, bu mesleği geri getirip getiremeyeceğimiz değil, onun temsil ettiği şeyi, yani günlük hayatın içinde sessizce işleyen güveni, başka bir biçimde yeniden kurup kuramayacağımız. Bu sorunun cevabını bilmiyorum, ama her gün kapıdan geçerken, kimseyle göz göze gelmeden geçtiğimi fark ettiğimde, bu boşluğun hâlâ orada olduğunu hissediyorum.
İlgili Denemeler
Düşmanca Mimari: Kamusal Alanlarda Dışlanan Bedenler
Modern şehirlerde bankların koluna eklenen tek bir demir parça, kamusal alanın aslında kimin için var olduğunu, kimi dışladığını sessizce ele veriyor.
Üçüncü Mekan: Modern Toplumda Aidiyet Nereye Gitti?
Sosyolog Ray Oldenburg'un 'üçüncü mekan' kavramı üzerinden, kahvehane ve meydanların kayboluşunun toplumsal bedelini sorguluyoruz.
Dunbar Sayısı: Sosyal Medyada İlişkilerimiz Neden Sınırlı?
Robin Dunbar'ın bulduğu 150 sayısı, dijital çağda sınırsız sanılan sosyal ilişkilerin aslında biyolojik bir sınırı olduğunu bugün yeniden gösteriyor.
Tartışma (0)
Henüz yorum yok. İlk yorumu siz yapın.
Bültene katıl
Yeni denemeler haftada bir e-posta kutuna gelsin.