Dunbar Sayısı: Sosyal Medyada İlişkilerimiz Neden Sınırlı?
Sosyal medya binlerce bağlantı vaat ederken, insan beyninin taşıyabildiği gerçek ilişki sayısı neden hâlâ bir avuç insanla sınırlı kalıyor?

Telefon ekranını açtığımda karşılaşmaya devam ediyorum. Karşımda bini bulan bir isim listesi beliriyor; her biri bir zamanlar bana bir şey anlatmış, bir fotoğrafımı beğenmiş, belki de sadece bir gün aynı şehirde olduğumuz için karşıma çıkmış insanlar. Sayı büyüdükçe kendimi daha bağlı hissetmem gerekirken, tuhaf bir biçimde tam tersi oluyor, isimler çoğalırken yüzler siliniyor, sesler birbirine karışıyor, kim olduklarını hatırlamak için bazen profil fotoğraflarına bakmam gerekiyor. Belki de asıl soru şu, gerçekten kaç kişiyi tanıyabiliriz, kaç kişiyle anlamlı bir bağ kurabiliriz, kaç kişinin hayatındaki değişimi takip edebiliriz? Robin Dunbar'ın yıllar önce ortaya koyduğu sayı, bugün elimizdeki ekranların vaat ettiği sınırsızlığın karşısında sessizce duruyor ve bize biyolojinin, teknolojinin hızına hiç ayak uydurmadığını hatırlatıyor.
Korteksin Çizdiği Sınır
İngiliz antropolog Robin Dunbar, primatlar üzerinde yaptığı gözlemlerden yola çıkarak çarpıcı bir örüntü fark etti: bir türün neokorteksinin büyüklüğü, o türün bireylerinin sürdürebileceği istikrarlı sosyal ilişki sayısını belirliyordu. Küçük beyinli maymunlar birkaç bireyle sınırlı kalırken, insan beyninin devasa korteksi bu sayıyı yukarı çekiyor, ama sonsuza kadar değil. Dunbar'ın hesaplamalarına göre bu üst sınır insan için yaklaşık yüz elli kişi civarında duruyor, ne az ne çok, beynimizin işlemci kapasitesinin çizdiği bir çerçeve bu.
Bu sayı rastgele bir eşik değil; her ilişki, kim olduğunu, bize nasıl davrandığını, hangi olaylarda yanımızda durduğunu hatırlamayı gerektiren gerçek bir bilişsel yük taşıyor. Yüz elliye yaklaştıkça beynimiz artık yeni birini bu çevreye katmak için birini çıkarmak zorunda kalıyor, sanki zihnimizde sabit sayıda koltuk var ve her yeni misafir bir öncekini kapıya yolluyor. İşte bu yüzden okulda, iş yerinde ya da mahallede tanıdığımız insan sayısı artsa da, gerçekten güven duyduğumuz, bir kriz anında arayacağımız kişi sayısı şaşırtıcı biçimde sabit kalıyor; sanırım hepimiz bunu bir yerde, belki bir davet listesi hazırlarken ya da eski bir arkadaşı birden hatırlayıp neden aramadığımızı sorgularken fark etmişizdir.

Üç Bin Arkadaş, Beş Sırdaş
Sosyal medya hesaplarımızın takipçi sayısı binlere, bazen on binlere ulaşabiliyor, ekranın üst köşesindeki rakam her geçen gün kabarıyor ve bize bir çeşit sosyal zenginlik hissi veriyor. Ama bu rakamın arkasında duran gerçek çok daha sade: bir gönderi paylaştığımızda altına yorum yazan, bir mesajımıza içtenlikle cevap veren, telefon açtığımızda sesini duyduğumuzda rahatlayan insan sayısı o binlerin çok küçük bir kesri. Dunbar'ın araştırmaları bu çekirdek çevrenin katmanlı olduğunu gösteriyor, en içte beş kişilik bir sırdaş halkası, onun etrafında on beş kişilik yakın dost grubu, daha dışarıda elli kişilik tanıdık çevresi ve en dışta yüz elliye uzanan geniş bir ağ; sayı dışa doğru büyürken bağın yoğunluğu aynı oranda azalıyor.
Bazıları burada itiraz edebilir, teknoloji belki de beynimizin sınırını genişletiyor, hafızamızı dışarıda tutan bir not defteri gibi çalışıyor, doğum günlerini hatırlatıyor, eski fotoğrafları önümüze seriyor, böylece daha fazla insanla bağ kurmamıza yardım ediyor diyebilir. Ama bu yardımın bir sınırı var, çünkü hatırlamak başka bir şey, gerçekten önemsemek, zaman ayırmak, karşılıklı güven inşa etmek başka bir şey; bir uygulamanın bana birinin doğum gününü hatırlatması, o kişiyle aramda duygusal bir sermaye biriktirmiyor. Tanıdığım, binlerce takipçisi olan bir genç girişimci var mesela, her gün onlarca mesaj alıyor ama akşam eve geldiğinde aradığı, derdini anlatacağı insan sayısı yine iki üç kişiyle sınırlı; ekran büyüyor, çekirdek değişmiyor, belki de bu yüzden kalabalığın ortasında yalnızlık hissi bu kadar yaygın.
Köyden Orduya Taşınan Sayı
Dunbar sayısının asıl çarpıcı yanı, yalnızca bireysel ilişkilerde değil, insan topluluklarının tarih boyunca kendiliğinden aldığı biçimde de karşımıza çıkması. Avcı toplayıcı kabileler, tarım öncesi köyler, hatta modern orduların temel savaş birlikleri, farklı çağlarda ve farklı coğrafyalarda tuhaf bir biçimde benzer büyüklüklere ulaşmış, ortalama yüz elli kişi civarında kümelenmiş. Sanki insan topluluğu, kendi biyolojik sınırını bilmeden de olsa sezmiş ve organizasyonunu buna göre şekillendirmiş, bu da bize sosyal yapıların yukarıdan dayatılan kurallardan çok, zihnimizin taşıyabildiği yükten doğduğunu gösteriyor.
Bu sınır göz ardı edildiğinde ortaya çıkan tablo da bir o kadar öğretici: bir köy nüfusu bu eşiği aştığında, insanlar birbirini tanımayan, güvenmeyen, iletişimi zorlaşan iki ayrı grup gibi davranmaya başlıyor, çoğu zaman da fiilen bölünüyor. Bugün büyüyen şirketlerin, dijital toplulukların ya da aktivist hareketlerin belli bir büyüklükten sonra neden alt gruplara ayrıldığını, neden ortak bir aidiyet duygusunun dağılıp küçük hiziplere dönüştüğünü anlamak için de aynı çerçeveye bakmak mümkün; sayı büyüdükçe güven azalıyor, güven azaldıkça yapı çatırdıyor, çatırdayan yapı da kendini küçük parçalara ayırarak eski dengesini yeniden kurmaya çalışıyor.
Belki de dijital çağın bize öğrettiği en acı gerçek şu: ekranlarımız büyüdükçe dünyamız küçülmüyor, sadece hangi kısmına baktığımızı değiştiriyor. Binlerce bağlantı arasında gezinirken, hâlâ aynı beş, on beş, yüz elli kişiye dönüp bakıyoruz, çünkü zihnimiz bize başka türlü bir seçenek sunmuyor. Bu durumu bir eksiklik olarak görmek yerine, belki de insan olmanın temel bir koşulu olarak kabul etmek daha doğru; sonuçta sınırsız bağ kurma vaadiyle büyüyen her teknoloji, bizi biraz daha fazla isimle tanıştırırken, kaç kişiyi gerçekten taşıyabileceğimiz sorusunu da yeniden ve yeniden önümüze koyuyor.
İlgili Denemeler
Apartmanlarda Kapıcı Kültürü: Yalnızlaşan Şehirler
Kapıcılık mesleğinin çözülüşü üzerinden kentli komşuluğun, güvenin ve mahalle hafızasının nasıl dönüştüğünü sorgulayan bir deneme.
Düşmanca Mimari: Kamusal Alanlarda Dışlanan Bedenler
Modern şehirlerde bankların koluna eklenen tek bir demir parça, kamusal alanın aslında kimin için var olduğunu, kimi dışladığını sessizce ele veriyor.
Üçüncü Mekan: Modern Toplumda Aidiyet Nereye Gitti?
Sosyolog Ray Oldenburg'un 'üçüncü mekan' kavramı üzerinden, kahvehane ve meydanların kayboluşunun toplumsal bedelini sorguluyoruz.
Tartışma (0)
Henüz yorum yok. İlk yorumu siz yapın.
Bültene katıl
Yeni denemeler haftada bir e-posta kutuna gelsin.