ceride.co
Deneme · Toplum

Düşmanca Mimari: Kamusal Alanlarda Dışlanan Bedenler

Bir banka eklenen tek demir kol, kamusal alanın aslında kime ait olduğunu sessizce ele veriyor.

Ceride· 4 dakikada okunur
Sokratik tartışma
Dinle
Düşmanca Mimari: Kamusal Alanlarda Dışlanan Bedenler

Bir şehirde yürürken, bazen en sıradan nesnelerin bile bir niyeti taşıdığını fark edersiniz. Bir banka oturursunuz, dinlenmek, nefes almak, belki sadece geçip giden hayatı izlemek için. Ama bazı banklarda, kolçakların arasına sıkıştırılmış tek bir demir parça gözünüze çarpar. İlk bakışta anlamsız, hatta süsleme gibi görünür. Oysa o demir, uzanmayı, yatmayı, bedeninizi tam anlamıyla rahat bırakmayı engellemek için oradadır. Kimse size bunu söylemez, kimse bir levhayla açıklamaz niyetini. Şehir, sessizce konuşur; ve bu sessizlik, aslında kamusal alanın kime ait olduğuna dair çok net bir cevap taşır.

Demirin Dili

Tasarım, göründüğü kadar nötr bir alan değildir. Bir bankın kolçağına eklenen o küçük demir parça, estetik bir tercih olarak sunulsa da, gerçekte davranışı şekillendirmek üzere düşünülmüştür. Mimarlar ve şehir plancıları bunu "anti-homeless design" yani düşmanca mimari olarak adlandırır, ama bu terimin soğukluğu bile gerçeğin ağırlığını tam karşılamaz. Çünkü mesele sadece bir evsizin uzanamaması değil; kamusal alanın, belirli bedenleri "istenmeyen" kategorisine sokarak kendi sınırlarını yeniden çizmesidir. Bir bank, artık sadece oturulacak bir yer değil, kimin ne kadar süre, ne şekilde orada bulunabileceğini belirleyen bir filtre haline gelir.

Bu filtrenin sessizliği, asıl tehlikeli olan kısmıdır. Bir tabela yazsaydı "burada yatmak yasaktır" diye, en azından tartışabilirdiniz, itiraz edebilirdiniz. Ama demir parça, hiçbir söylem üretmeden, hiçbir tartışmaya açık kapı bırakmadan işini yapar. Siz oraya oturduğunuzda belki fark etmezsiniz bile; çünkü sizin bedeniniz için zaten bir engel değildir. Asıl orada "layık görülmeyen" bedenler için bir duvar örer bu demir. Böylece kamusal mobilya, kimin dinlenmeye hakkı olduğunu, kimin sadece geçici olarak izin aldığını belirleyen bir dile dönüşür. Ve bu dil, hiçbir zaman açıkça söylenmediği için, çoğu zaman fark edilmeden işler.

Şehrin İstemediği Bedenler

Yoksulluğun Görünmez Kılınışı

Düşmanca mimarinin savunucuları, genellikle güvenlik ya da hijyen gerekçesiyle konuşur. "Bu önlemler," derler, "kamusal alanın herkes için temiz ve düzenli kalmasını sağlıyor." Bu argümanın belli bir mantığı var elbette; hiç kimse parkların kontrolsüz bir şekilde kullanılmasını istemez. Ama burada sorulması gereken soru şu: düzen, kimin pahasına kuruluyor? Bir evsizin bankta yatmasını engellemek, onun evsizliğini ortadan kaldırmaz; sadece onu görünür olmaktan çıkarır. Sorun çözülmüş gibi görünür, çünkü artık gözünüze batmaz; ama gerçekte sorun, sadece bir sonraki sokağa, bir sonraki gölgeye itilmiştir.

Bu, modern şehirlerin en rahat kullandığı yanılsamalardan biridir: görünmeyeni, yok sayma hakkı kazanmış gibi davranmak. Bir meydanı düzenlerken, bir parkı yeniden tasarlarken, çoğu zaman gerçek bir çözüm üretmek yerine, sorunun görüntüsünü ortadan kaldırmayı hedefleriz. Evsizlik azalmaz, yoksulluk bitmez; sadece estetik bir rahatsızlık olmaktan çıkarılır. Oysa bir şehrin insaniyeti, sorunlarını çözme kapasitesiyle değil, bazen sadece o sorunları görmezden gelme ustalığıyla ölçülür hale gelir. Ve bu ustalık, demir bir kol kadar ince, ama bir o kadar da derin bir kayıtsızlık üretir.

Kamusal Alanın Gerçek Sınavı

Peki bir meydan, bir park, gerçekten kime aittir? Bu soru kulağa basit gelse de, cevabı sandığımızdan çok daha zor. Çünkü kamusallık, soyut bir kavram olarak her zaman "herkes" der, ama pratikte hep bir seçicilik barındırır. Bir alanın gerçekten kamusal sayılabilmesi için, oradaki en kırılgan bedenin de, en güçlü, en "düzenli" bedenle aynı hakka sahip olması gerekir. Bir evsizin, bir yaşlının, bir engellinin, bir çocuğun aynı bankta aynı rahatlıkla oturabilmesi, o alanın gerçekten paylaşılan bir alan olduğunun kanıtıdır. Aksi takdirde, orası sadece belli bir kesimin rahatça kullandığı, diğerlerinin ise tolere edildiği bir alan olmaktan öteye geçemez.

Burada bir karşı çıkış akla gelebilir.bilir.bilir.bilir.bilir.bilir: her alan herkese tam anlamıyla uygun olamaz, bazı sınırlamalar kaçınılmazdır. Doğru, ama sınırlamanın niteliği önemlidir. Bir çocuk oyun alanının güvenlik gerekçesiyle belirli kurallar taşıması başka bir şeydir; bir bankın sadece belirli bedenleri dışlamak için tasarlanması başka bir şeydir. Birincisi koruma amaçlı bir sınır çizer, ikincisi ise var olma hakkını kısıtlar. Bu ayrımı net görmek, kamusal alanın gerçekten kim için var olduğunu anlamamız açısından kritik bir eşik oluşturur. Çünkü bir şehir, en zayıf bedenine nasıl davrandığıyla, aslında kendi vicdanını da ele verir.

Belki de mesele hiçbir zaman sadece bir demir parça değildi. Mesele, bir şehrin kendini nasıl tanımladığıydı; kimi görmek istediği, kimi görmezden gelmeyi tercih ettiğiydi. Bir bankın koluna eklenen o ufak detay, aslında büyük bir itirafın küçük bir parçasından ibaret. Çünkü şehirler, sözle değil, taşla, demirle, betonla konuşur; ve bu dil, çoğu zaman en sessiz olduğu yerde en çok şey söyler. Belki bir gün, bir meydandan geçerken, orada herkesin aynı rahatlıkla oturabildiğini görürüz; ve o gün, kamusal alanın gerçekten "kamusal" olduğunu anlarız. O güne kadar, her demir kol, bize kimin dışlandığını hatırlatmaya devam edecek.