Toplu Taşıma ve Zamanın Bedenimiz Üzerindeki Hakimiyeti
Otobüs kaçırmamak için attığımız her adım, aslında kimin saatine göre yaşadığımızın itirafıdır.

Sabahın yedisinde evden çıkarken saatine bakan biri, aslında kendi gününü değil, bir başkasının çizdiği çizelgeyi takip ediyordur. Otobüs yedi yirmide geçiyorsa, o kişi yedi on beşte merdivenlerden inmiş olmalıdır; kahvesini bitirmemiş olsa da, çorabının teki eksik kalmış olsa da. Bu küçük, görünmez teslimiyeti hiç sorgulamayız çünkü gündelik hayatın akışına sinmiştir; oysa düşününce fark ederiz ki otobüs kaçırmamak için attığımız her adım, kimin saatine göre yaşadığımızın sessiz bir itirafıdır. Beden burada bir araç değil, bir uyarlanma nesnesidir; tarife onu biçimlendirir, o da buna razı olur.
Saat Bizi Yönetir, Biz Saati Değil
Biyolojik ritmimiz kendi başına bırakıldığında garip bir mantıkla işler: bazı günler erken uyanırız, bazı günler bedenimiz bizi daha fazla uyku ister. Ama toplu taşımanın çizdiği zaman çizelgesi bu dalgalanmayı tanımaz; o, metronomunu bir kere kurmuştur ve herkesin ona uymasını bekler. Sabah yedi otuz treni her gün aynı dakikada kalkar, insanın o gün nasıl hissettiğiyle ilgilenmez. Zamanla insan da bu ilgisizliğe alışır, kendi iç saatini bastırmayı öğrenir. Uyku, yemek, hatta düşünme süreleri bile bu dış ritme göre kesilip biçilir; çünkü tarife bekler, insan beklemez, koşar.
Bazıları bunun bir özgürleşme olduğunu söyleyebilir: düzenli bir tarife, günü planlamayı kolaylaştırır, kaosu azaltır demek isteyebilirler. Belki haklıdırlar, bir yere kadar. Ama burada sorulması gereken soru şudur: düzenin kolaylığı, bedenin özerkliğinden daha mı değerlidir? Sabah kalkışını bir dakika geciktiren insanın hissettiği o ani panik, aslında kendi zamanına değil, dışarıdan dayatılan bir zamana aidiyetin göstergesidir. Saat bizi yönetir, çünkü biz saati değiştiremeyiz; sadece ona uyarız, üstelik bunu fark etmeden yaparız.

Yabancılarla Kurulan Sessiz Ortaklık
Her sabah aynı durakta bekleyen insanları zamanla tanırsınız, isimlerini bilmeseniz de. Kırmızı montlu adam her gün yedi yirmi beşte gelir, kulaklıklı kadın her zaman telefonuna bakar, gözlüklü genç hep son anda koşarak yetişir. Aranızda tek kelime geçmez ama bir aşinalık oluşur; belki bir gün biri gelmezse, fark edersiniz, içinizde hafif bir tedirginlik belirir. Bu, modern şehrin tuhaf bir cemaat biçimidir: konuşmasız, isimsiz, ama varlığıyla güven veren bir ortaklık.
Bu ortaklığın kırılganlığı da tam burada gizlidir. Hiçbir söz verilmemiştir, hiçbir bağ resmîleşmemiştir; sadece aynı tarifeye bağlı kalmanın ürettiği bir tesadüf vardır. O yüzden biri işini değiştirdiğinde, ya da saatini kaydırdığında, bu küçük topluluk sessizce dağılır, kimse fark etmeden. Yine de bu geçici birliktelik, insanın şehirde tek başına olmadığını hatırlatan ender anlardan biridir. Belki de şehirli insan, büyük anlatıların, ortak ideallerin yerine bu küçük, kırılgan sessizlikleri koymuştur; saat yedi yirmi beşte, aynı durakta, aynı soğuğu paylaşarak.
Hız Kazanırken Zaman Kaybeden Şehir
Şehirler hızlandıkça, insanın zamanla ilişkisi tuhaf bir şekilde daralır. Metro hatları sıklaştırılır, yeni raylar döşenir, aktarma süreleri kısalır; her yenilik bize zaman kazandırdığı iddiasıyla sunulur. Ama kazanılan bu zaman nereye gider? Çoğunlukla başka bir koşuşturmaya, başka bir randevuya, başka bir tarifeye akar. Hız, bize daha fazla boş zaman vermez; sadece daha fazla şeyi aynı zaman diliminin içine sıkıştırmamızı zorunlu kılar.
Burada akla gelen itiraz şudur: hız kötü bir şey değildir, aksine insanı sıkıcı beklemelerden kurtarır. Doğrudur, beklemek yorucudur, bazen anlamsızdır. Fakat hızın asıl bedeli, insanın kendi zamanını deneyimleme biçiminde saklıdır. Yavaş giden bir tramvayda pencereden dışarıyı izlemek, düşünmek, hatta sıkılmak mümkündür; hızlı giden bir trende ise herkes telefonuna bakar, çünkü zaman artık deneyimlenecek bir şey değil, tüketilecek bir aralıktır. Hız bir özgürlük vaadiyle gelir ama aslında yeni bir sınırlama kurar: artık yavaşlamaya izin yoktur. yoktur. yoktur, çünkü sistem yavaşlamayı kaldıramaz.
Bu daralma, şehrin ritmiyle insanın ritmi arasındaki farkı da büyütür. İnsan bazen durup bir şeye bakmak ister, bir müzik dinlemek, bir anıyı hatırlamak ister; ama tarife buna izin vermez, çünkü bir dakika sonra gelecek otobüsü kaçırma riski vardır. Böylece insan, kendi iç zamanını sürekli bir dışsal zamana feda eder. Bu feda ediş öyle sıradanlaşır ki, artık fark edilmez bile; sadece bir gün, belki trenin tarifesi değiştiğinde, insan kendi zamanının ne kadar az kendisine ait olduğunu fark eder.
Şehrin hızı, aynı zamanda insanın hangi anlarını önemsiz gördüğünü de ele verir. Bir dakikalık gecikme büyük bir kayıpmış gibi hissedilirken, bir saatlik anlamsız bekleme bazen fark edilmeden geçer; çünkü ilk durumda tarifenin disiplini ihlal edilmiştir, ikincisinde ise insan kendi zamanını harcamıştır ve bu, kimsenin hesabında yoktur. Bu çarpıklık, modern insanın zamanla kurduğu ilişkinin ne kadar dışsallaştığını gösterir.
Kapanış
Belki de mesele, tarifenin kötü ya da iyi olması değil; onun bize ne kadar sessizce sinmiş olduğudur. Her sabah otobüs kaçırmamak için attığımız hızlı adımlar, her akşam tren saatine göre planladığımız yemekler, aslında bedenimizin kime ait olduğunu sorgulamamıza fırsat vermez. Tarife bizi terbiye eder, biz de bu terbiyeyi fark etmeden kabul ederiz; çünkü alternatifi, kendi zamanımızı yeniden inşa etmek gibi zorlu bir çabayı gerektirir. Belki de bazen durup, gelecek otobüsü kaçırmayı göze almak, kendi saatimize dönmenin ilk adımıdır.
İlgili Denemeler
Apartmanlarda Kapıcı Kültürü: Yalnızlaşan Şehirler
Kapıcılık mesleğinin çözülüşü üzerinden kentli komşuluğun, güvenin ve mahalle hafızasının nasıl dönüştüğünü sorgulayan bir deneme.
Düşmanca Mimari: Kamusal Alanlarda Dışlanan Bedenler
Modern şehirlerde bankların koluna eklenen tek bir demir parça, kamusal alanın aslında kimin için var olduğunu, kimi dışladığını sessizce ele veriyor.
Üçüncü Mekan: Modern Toplumda Aidiyet Nereye Gitti?
Sosyolog Ray Oldenburg'un 'üçüncü mekan' kavramı üzerinden, kahvehane ve meydanların kayboluşunun toplumsal bedelini sorguluyoruz.
Tartışma (0)
Henüz yorum yok. İlk yorumu siz yapın.
Bültene katıl
Yeni denemeler haftada bir e-posta kutuna gelsin.