ceride.co
Deneme · Toplum

Toplumsal Normlar Nasıl Değişir? Normalin Görünmez Sınırı

Bir toplumun dün 'akıl dışı' saydığını bugün 'doğal' kabul etmesini sağlayan görünmez bir çizgi var mı?

Ceride· 6 dakikada okunur
Sokratik tartışma
Dinle
Toplumsal Normlar Nasıl Değişir? Normalin Görünmez Sınırı

Bir sabah gazetesini açıp da dünkü manşetin bugün sıradan bir haber başlığına dönüştüğünü fark ettiğiniz olmuş mudur? Dün skandal diye yazılan bir cümle, bugün bir söyleşi programında gülümseyerek tartışılıyor; dün akıl dışı bulunan bir davranış, bugün komşu sofrasında normal bir anekdot olarak anlatılıyor. Bu geçişin tam olarak nerede, hangi anda gerçekleştiğini kimse işaret edemiyor çünkü böyle bir an yok; sadece bir yerlerde, görünmez bir çizgi kayıyor. İşte bu çizgiyi merak ediyorum: toplumların akıl dışı ile doğal arasına çektiği o sınır, kendi başına mı hareket ediyor, yoksa onu iten bir el var mı? Bu soruyu sormak bile bazılarına rahatsızlık verebilir çünkü normal dediğimiz şeyin kırılgan, taşınabilir bir sınır olduğunu kabul etmek, sahip olduğumuz zemin hissini sarsar.

Düşünülemezden Yasaya

Bir fikrin toplumsal kabule ulaşması, sık sık sandığımız gibi ani bir sıçrama değil, daha çok sabırlı bir yürüyüştür. Önce düşünülemez olan vardır; öyle bir alan ki, orada bir öneri ortaya atıldığında insanların yüzünde şaşkınlıktan öte bir tiksinti belirir, konu gündeme bile gelmeden kapanır. Sonra bir gün, kimse tam olarak ne zaman olduğunu hatırlamasa da, aynı fikir tartışılabilir hale gelir; artık onu savunan biri salon toplantısından kovulmaz, sadece tuhaf bulunur. Tartışılabilirlik evresi uzun sürebilir, bazen bir kuşak, bazen daha fazla, çünkü burada fikir hâlâ bir kamp seçimidir, insanlar ona taraf olmak ya da karşı çıkmak zorunda hissederler kendilerini. Nihayet üçüncü evrede fikir sıradanlaşır; artık kimse onun üzerine tartışmaz, çünkü tartışmak bile onu hâlâ tartışılır bir şey olarak görmek anlamına gelir, oysa o artık havanın bir parçası gibi algılanır.

Bu üç evreyi somutlaştırmak için kadınların toplumsal hayatta aldığı rollerdeki değişimi hatırlamak yeterli. Bir zamanlar bir kadının evin dışında bağımsız bir meslek sürdürmesi, bazı çevrelerde düşünülemez bulunurdu; sonra bu durum tartışılabilir hale geldi, insanlar lehte ve aleyhte uzun uzun konuştu, aile sofralarında kavgalar çıktı; sonunda bugün birçok toplumda bu durum artık tartışma konusu bile olmaktan çıktı, sadece hayatın bir gerçeği olarak kabul edildi. Burada ilginç olan, her evrenin kendi retoriğini üretmesi: düşünülemez evresinde "bu doğaya aykırı" denir, tartışılabilir evresinde "belki ama dikkatli olmalıyız" denir, sıradanlık evresinde ise artık hiçbir şey denmez, çünkü söylemeye gerek duyulmaz. Bu sessizlik, aslında en güçlü kabul biçimidir; bir fikrin zafer kazandığı yer, üzerinde konuşmanın bittiği yerdir.

Ama bu yürüyüşün tek yönlü olduğunu düşünmek yanıltıcı olur. Bazı fikirler tartışılabilir evreden geriye, düşünülemez evreye doğru da sürüklenebilir; bir zamanlar meşru sayılan bir söylem, başka bir dönemde yeniden tabu haline gelebilir. Çizgi sadece ileri kaymaz, bazen geri de çekilir, bu yüzden normalin haritasını sabit bir coğrafya gibi değil, sürekli yeniden çizilen bir taslak gibi düşünmek gerekir.

Normalin Görünmez Çizelgesi

Kayan Çizgiyi Kim İter

Bu çizginin kendiliğinden kaydığını söylemek, rahatlatıcı bir yanılsama olur; sanki toplum uyurken bir gece bir fikir kabul edilmiş gibi. Oysa her kaymanın arkasında, görünür ya da görünmez, bir ısrar vardır. Bir fikir önce küçük bir çevrede tekrar edilir, sonra o çevre biraz büyür, sonra aynı cümleler farklı ağızlardan, farklı mecralardan tekrar tekrar duyulur; tekrarın kendisi bir ikna aracına dönüşür, çünkü insan zihni sık işittiği şeyi tanıdık, tanıdık olanı da güvenli bulma eğilimindedir. Burada örgütlü söylemden bahsetmek bir komplo teorisi üretmek değil, sadece gözlemlenebilir bir mekanizmayı adlandırmaktır: belirli kurumlar, hareketler, topluluklar belirli bir fikri sistematik olarak, farklı platformlarda, farklı kisvelerde tekrar ettiğinde, o fikrin toplumsal görünürlüğü artar ve görünürlük, zamanla meşruiyetle karıştırılmaya başlar.

Dil mühendisliği de bu sürecin sessiz ama etkili bir yöntemdir.ir araçtır.ir yöntemdir.ir yöntemdir.ir araçtır.ir süreçtir.ir aracı. Bir kavramı adlandırma biçimini değiştirmek, onun üzerindeki ahlaki yükü de değiştirir; aynı davranış bir isimle suç gibi görünür, başka bir isimle tercih gibi görünür. Bir zamanlar sertçe yargılanan bir ekonomik uygulama, ona daha yumuşak, daha teknik bir ad verildiğinde aynı tepkiyi almaz; bir zamanlar kabul edilemez bulunan bir tüketim alışkanlığı, ona özgürlük ya da bireysellik vurgusu yapan bir çerçeve çekildiğinde başka bir anlam kazanır. Burada şunu sormak gerekir: bu süreç her zaman art niyetli bir manipülasyon mudur? Hayır, çoğu zaman değildir; insanlar gerçekten inandıkları bir şeyi yaymak için en etkili dili ararlar, bu da son tahlilde dilin kendisinin bir mücadele alanı olduğunu gösterir. Fikrin kendisi kadar, onu taşıyan kelimelerin seçimi de çizginin nereye kayacağını belirler.

Hız Çağında Eşik Erir

Geçmişte bu kayma süreci nesiller boyu sürerdi; bir büyükbaba bir fikri düşünülemez bulurken, torunu onu sıradan karşılayabilirdi, çünkü aradaki zaman, toplumun yeni fikri sindirmesine, tartmasına, reddetmesine ya da özümsemesine yetecek kadar genişti. Bugün bu süre dramatik biçimde kısalıyor. Dijital iletişimin anlık yayılma gücü, bir fikrin düşünülemezden tartışılabilire geçişini haftalara, bazen günlere sıkıştırıyor; bir sabah tuhaf bulunan bir ifade, akşama kadar milyonlarca ekrana düşüyor, tekrar tekrar paylaşılıyor, yorumlanıyor, parodisi yapılıyor ve bu yoğun temas, alışkanlık duygusunu yapay olarak hızlandırıyor. İnsan zihni bu kadar hızlı bir sindirimi kaldıracak şekilde evrilmedi; bir fikri gerçekten içselleştirmek zaman ister, oysa algoritmalar bize zaman tanımıyor, sadece bir sonraki içeriğe geçmemizi istiyor.

Bu hız, toplumun fikir sindirme kapasitesini aşındırırken, tuhaf bir paradoks da yaratıyor: bazı fikirler gerçekten kabul görmeden, sadece tanıdık hale gelerek kabul görmüş gibi davranıyor. Bir söylem o kadar çok kez önümüzden geçiyor ki, ona katılıp katılmadığımızı sorgulamaya vakit bulamadan onu aşina bir manzara gibi görmeye başlıyoruz; aşinalık ile onay arasındaki farkı kaybediyoruz. Bir trend bir hafta içinde doğup, tartışılıp, benimsenip, sonra unutulabiliyor, ama o kısa ömür içinde bıraktığı iz, çizgiyi gerçekten de kaydırmış olabiliyor, çünkü çizgi kalıcı bir anlaşmadan değil, biriken temas anlarından oluşuyor. Burada haklı bir kaygı var: eğer kabul süreci bu kadar hızlanırsa, toplumun kendi değerlerini gerçekten sınayacak zamanı kalır mı, yoksa her şey sadece bir sonraki viral dalgaya kapılıp gider mi?

Yine de bu hızın her zaman yüzeysel bir kabule yol açtığını söylemek de haksızlık olur; bazı fikirler hızla yayılsa da, sonrasında toplumun farklı kesimleri arasında derin, yavaş işleyen bir müzakere başlıyor, ilk viral dalga sadece kapıyı aralıyor, asıl sindirim daha sakin sularda gerçekleşiyor. Belki de hız çağının getirdiği şey, eşiğin erimesi değil, eşiğin iki kademeli hale gelmesi: önce yüzeysel bir aşinalık, sonra -eğer fikir gerçekten köklenecekse- daha yavaş bir kabul.

Normalin çizelgesi, demek ki ne tamamen kendiliğinden hareket ediyor ne de tek bir elin tuttuğu bir ip gibi yönetiliyor; tekrarın, dilin, hızın ve insan zihninin aşinalığa duyduğu zayıflığın birlikte ördüğü bir doku bu. Bir fikrin dün akıl dışı, bugün doğal sayılması, o fikrin kendi içinde bir hakikate ulaşmasından değil, çoğu zaman etrafında biriken temas anlarının toplamından kaynaklanıyor. Bu da bize rahatsız edici ama özgürleştirici bir soru bırakıyor: şu an doğal, tartışılmaz, su götürmez kabul ettiğimiz şeylerden kaçı, aslında sadece yeterince tekrar edildiği, yeterince hızlı yayıldığı için orada duruyor? Belki de normalin en büyük hilesi, kendini keşfedilmemiş bir hakikat gibi göstermesi, oysa çoğu zaman sadece iyi örgütlenmiş bir alışkanlıktan ibaret olması.