ceride.co
Deneme · Toplum

Kamusal Alanda Bakmamanın Nezaketi: Özel Alanı Korumak

Kalabalık bir asansörde gözlerimizi neden hep tavana dikeriz, bu sessiz anlaşma bize ne anlatır?

Ceride· 4 dakikada okunur
Sokratik tartışma
Dinle
Kamusal Alanda Bakmamanın Nezaketi: Özel Alanı Korumak

Kalabalık bir asansöre bindiğimde başıma gelen küçük bir tören var: önce düğmeye basarım, sonra gözlerim otomatik olarak yukarı kayar, sanki tavanda okunması gereken gizli bir yazı varmış gibi. Yanımdaki yabancı da aynı şeyi yapar, telefonuna bakar ya da ayakkabı uçlarına gömülür. Kimse bunu öğretmedi bize, bir kursta anlatılmadı, yine de herkes aynı anda aynı sessiz figürü uygular. İşte bu tuhaf uyum beni hep düşündürmüştür: birbirimizi görmezden gelme konusunda bu kadar usta olmamız, aslında bize insan ilişkileri hakkında ne anlatıyor?

Görmezden Gelmenin Dili

Kalabalık bir caddede yürürken karşıdan gelen biriyle göz göze geldiğimizde çoğumuz bakışı hızla kaydırırız. Bu hareketi kabalık sanmak kolay, oysa tam tersi bir şey yaşanır o anda. Erving Goffman'ın işaret ettiği gibi, insanlar kamusal alanda birbirine belli bir dikkatsizlik gösterir, ama bu dikkatsizlik ilgisizlik değildir; tam aksine, karşımızdakinin özel alanına izinsiz girmemek için gösterilen ince bir çaba. Birini fark ettiğimizi ona belli etmemek, onu rahatsız etmemenin, varlığını gözlemediğimizi hissettirmenin bir yoludur.

Burada çelişkili bir şey var, çü aslında o kişiyi gözümüzün ucuyla gayet iyi fark ederiz. Hızını, kıyafetini, yüz ifadesini anında kaydeder beynimiz. Ama bu farkındalığı açıkça göstermemek, yani bakışı yere indirip devam etmek, karşımızdakine bir söz vermek gibidir: seni gördüm ama seni izlemiyorum, varlığını tanıdım ama mahremine dokunmuyorum. Bu küçük jest olmasa kalabalık şehirlerde yaşamak muhtemelen çok daha yorucu olurdu, çünkü her karşılaşma bir onay ya da yargı bekleyen bir ana dönüşürdü.

Bakmamanın Nezaketi

Asansörde Kurulan Anlaşma

Asansör bu dinamiğin en yoğun yaşandığı yer, çünkü orada kaçış yok. Caddede yürürken birini görmezden gelmek istemiyorsak yönümüzü değiştirebiliriz, ama dar bir kabinde beş kişiyle birlikte otuz saniye geçirmek zorundaysak vücutlarımız istesek de istemesek de birbirine yakınlaşır. İşte tam bu noktada tavana ya da telefona bakmak devreye girer, çünkü fiziksel mesafeyi azaltan bu zorunlu yakınlığı, bakışları başka yöne çevirerek telafi ederiz. Beden yakındır ama dikkat uzaktır; bu denge olmadan asansör yolculukları gerçekten tuhaf bir yakınlık deneyimine dönüşürdü.

Bunu fark ettiğim an bir arkadaşıma anlattığımda bana şunu sordu: peki biri bu kurala uymayıp direkt gözlerinin içine bakarsa ne olur? Cevap basit, çünkü hepimiz biliriz ne olduğunu: rahatsızlık. O kişi kuralı bozmuştur, sessiz anlaşmayı çiğnemiştir ve bu yüzden diğerleri birden kendilerini çok daha savunmasız hisseder. Demek ki asansördeki o tavana bakma hareketi rastgele bir tik değil, nesilden nesile kimsenin yazılı olarak öğretmediği ama herkesin aynı anda bildiği bir toplumsal sözleşme. Üstelik bu sözleşmeye uymak bize hiçbir maliyet getirmez, tam tersine, hem kendimizi hem karşımızdakini koruma altına alır.

İlginç olan, bu sözleşmenin kültürden kültüre neredeyse aynı kalması. Hangi şehirde olursanız olun, asansörde kapıya dönük durma, göz kontağından kaçınma, konuşmayı minimumda tutma gibi davranışlar şaşırtıcı bir benzerlikle tekrarlanır. Bu da bana, insan türünün kalabalıkla baş etme konusunda ortak bir refleks geliştirdiğini düşündürüyor; sanki yüzyıllar boyunca dar mekânlarda birlikte olmayı öğrenirken, bu görmezden gelme sanatını da miras bırakmışız birbirimize.

Kameranın Bozduğu Denge

Ama bu kırılgan denge son yıllarda eskisi kadar sağlam değil. Elimizdeki telefonlar artık sadece dikkatimizi başka yöne çevirmemize yarayan bir araç olmaktan çıktı, aynı zamanda herkesi potansiyel bir kayıt cihazına dönüştürdü. Eskiden asansörde ya da otobüste birini görmezden gelirken bu görmezden geliş karşılıklıydı ve kimse kimseyi belgelemezdi. Şimdi ise kamusal alanda yaşadığımız her tuhaf an, her kavga, her sıradan sahne bir telefon kamerasıyla kayda geçebilir, ve bu olasılık tek başına görmezden gelme nezaketini zayıflatıyor.

eskisi kadar güvenli değil. Birinin sizi fark etmemiş gibi görünmesi, aslında onun telefonuyla sizi gizlice çekip çekmediğini bilmemenizle aynı anda var oluyor. Bu şüphe, kamusal alanı Goffman'ın tarif ettiği türden karşılıklı saygı sahnesinden, herkesin birbirini potansiyel bir izleyici olarak gördüğü bir performans alanına çeviriyor. İnsanlar artık sadece görmezden gelinmek istemiyor, aynı zamanda kayda geçmemek de istiyor, ve bu iki isteğin çatışması kamusal alandaki o eski, rahat sessizliği giderek daha gergin bir bekleyişe dönüştürüyor.

Bu değişimin en çarpıcı yanı, bizim de bu dönüşüme hem kurban hem de ortak olmamız. Bir yandan başkalarının bizi çekmesinden tedirgin oluruz, bir yandan ilginç bulduğumuz bir sahneyi görünce elimiz cebe gider. Bu çift yönlü tedirginlik, asansördeki o basit tavana bakma hareketini bile eskisinden farklı kılıyor; artık sadece mahremiyete saygı değil, aynı zamanda görünür olmamanın da bir hesaplaşmasını taşıyor üzerinde.

Belki de şehir hayatının en kırılgan ama en değerli becerisi, birbirimize bu kadar yakın dururken birbirimize bu kadar az dokunmayı başarmamız. Tavana bakan gözler, telefona kilitlenen bakışlar, caddede hızla kayan yüzler, hepsi aynı sessiz anlaşmanın farklı biçimleri; kimse kimseyi rahatsız etmek istemiyor, herkes birbirinin görünmez sınırına saygı duyuyor. Kameraların ve ekranların bu dengeyi biraz sarstığı doğru, ama belki de bu yeni koşullarda bile insanlar yeni bir görmezden gelme dili icat edecek, çünkü kalabalıkla barışık yaşamanın tek yolu bu küçük nezaketleri yeniden ve yeniden keşfetmekten geçiyor.