Yabancı El Sendromu: İradeniz Dışında Hareket Eden Eller
Bazı hastalarda bir el, sahibinin isteği dışında düğme ilikliyor, eşya kapıyor, hatta kendi sahibini tokatlıyor.

Sabahın bir vaktinde, kahve fincanınızı tam almak üzereyken eliniz aniden masadaki tuzluğu devirse, bunu nasıl açıklardınız? Belki dikkatsizlik dersiniz, belki bir refleks. Ama ya o el, siz hiçbir şey istemeden, sizin bilginiz dışında bir hayatı sürdürmeye başlasa? Düğme iliklese, bardak kapsa, hatta sizi tokatlasa? Bu sahne bilim kurgudan fırlamış gibi dursa da, nöroloji kliniklerinde gerçekten yaşanan, adı konmuş bir durumun tasviri. Yabancı el sendromu, beynimizin bize ait olduğunu sandığımız en temel şeyi, kendi bedenimiz üzerindeki hâkimiyetimizi, nasıl ince bir ipliğe bağladığını gösteriyor.
Elin Kendi Başına Hareket Ettiği An
Yabancı el sendromu, tesadüfen ortaya çıkan bir anomali değil; çoğunlukla belirli bir cerrahi müdahalenin ardından görülen, tıp literatüründe uzun süredir tanımlanmış bir klinik tablo. Şiddetli epilepsi nöbetlerini durdurmak amacıyla yapılan corpus callosotomy ameliyatında, beynin sağ ve sol yarım kürelerini birbirine bağlayan lif demeti, yani korpus kallosum, kesiliyor. Bu müdahale nöbetlerin bir yarım küreden diğerine sıçramasını önlese de, bazı hastalarda beklenmedik bir yan etki bırakıyor: iki yarım küre artık birbirinden habersiz çalışmaya başlıyor ve bu kopukluk, bedenin bir tarafının, genellikle sol elin, sahibinin bilinçli niyetinden bağımsız hareket etmesine yol açabiliyor.
Bu hastaların anlattıkları, kurgusal bir korku hikâyesinden çok, sakin bir şaşkınlık hâli taşıyor. Bir hasta, sağ eliyle gömleğinin düğmesini iliklerken sol elinin aynı düğmeyi tekrar açtığını fark ediyor. Başka bir vakada, bir kadın okurken sol elinin kitabı kapatıp masaya fırlattığını söylüyor. En çarpıcı örneklerden birinde ise bir hasta, kendi eliyle yüzüne tokat attığını, bunu durdurmak için diğer eliyle o eli tutmak zorunda kaldığını anlatıyor. Bu insanlar yalan söylemiyor, abartmıyor; sadece bedenlerinin bir parçasının, kendilerine ait olduğunu düşündükleri iradeden çıkıp başka bir güzergâha girdiğini tarif ediyorlar.

Özgür İrade Dediğimiz Şey Nerede Oturuyor?
Burada durup soralım: özgür irade dediğimiz şey, beynin bir köşesinde oturan, her kararı imzalayan tek bir makam mı? Yabancı el sendromu, bu resmi epey sarsıyor. Çünkü ortada iki yarım küre var ve bunlardan biri, el hareketini başlatıyor, bilinçli benlik ise bu hareketi sonradan izliyor, bazen de ona karşı çıkıyor. Eğer irade tek bir merkezdeyse, bu merkezin kendi emrini neden engelleyemediğini açıklamak zorlaşıyor. Ama eğer irade, beynin farklı bölgelerinin ürettiği eğilimlerin toplamıysa, bu tablo aniden daha anlaşılır bir hâl alıyor: yarım küreler arası bağlantı kesildiğinde, bir bölge diğerinin onayını beklemeden harekete geçebiliyor.
Elbette burada bir itiraz yükselebilir: belki bu sadece motor kontrolle ilgili teknik bir arıza, iradeyle hiçbir alakası yok denebilir. Yani el hareket ediyor diye, orada bir niyet, bir istek olduğunu söylemek abartı olabilir. Ama hastaların anlattıkları bu itirazı yumuşatıyor; çünkü el rastgele seğirmiyor, amaçlı davranışlar sergiliyor, bir nesneyi tutuyor, bir kapıyı açıyor, bir düğmeyi ilikliyor. Amaçlı bir eylem üretmek, nörobilimin tanımına göre zaten iradenin izlerini taşır. Sorun, bu iradenin bilinçli benlikle senkronize olmaması. Dolayısıyla burada tartışılan şey, iradenin var olup olmadığı değil, iradenin kaç yerde, kaç farklı sesle konuşabildiği.
Bilinç Tek Parça Değil, Bir Koalisyon Olabilir
Modern nörobilim, bu tür vakaların da etkisiyle, benliği artık tek ve bölünmez bir komuta merkezi olarak resmetmekten vazgeçiyor. Bunun yerine, beyni sürekli müzakere eden, bazen anlaşan, bazen çatışan bölgelerin geçici bir koalisyonu gibi tarif eden modeller öne çıkıyor. Bu modele göre, her an hissettiğimiz o bütünlük hissi, yani "ben tek bir varlığım, tüm kararlarım bana ait" duygusu, aslında arka planda devam eden bir pazarlığın görünür yüzü. Çoğu zaman bu pazarlık sorunsuz işliyor, farklı sinir ağları ortak bir sonuca varıyor ve biz bu sonucu kendi kararımız olarak deneyimliyoruz. Yabancı el sendromu ise bu pazarlığın masanın altına düştüğü, taraflardan birinin diğerini beklemeden harekete geçtiği nadir anları gözümüze sokuyor.
Bu koalisyon metaforu, sadece ameliyat sonrası nadir vakalarla sınırlı değil; günlük hayatımızın tanıdık çelişkilerini de başka bir ışıkta görmemizi sağlıyor. Diyet yapmaya karar veren birinin elinin buzdolabına uzanması, sabah erken kalkmaya söz veren birinin alarmı susturup tekrar uyuması, hatta sigarayı bırakmaya çalışan birinin paketi yeniden açması, hepsi küçük ölçekte benzer bir iç çatışmayı yansıtıyor. Buradaki fark, bu durumlarda yarım küreler arası bağlantının kopuk olmaması, dolayısıyla çatışmanın bilinç düzeyinde daha görünür, daha "tartışılabilir" kalması. Ama temel mekanizma aynı: beynin bir bölgesi bir şey istiyor, başka bir bölgesi başka bir şey, ve sonuçta ortaya çıkan davranış, bu iki sesin o anki güç dengesini yansıtıyor.
Yabancı el sendromu bize, belki de en çok, kendimize dair taşıdığımız o rahat varsayımı sorgulatıyor: her kararımızın arkasında tek bir "ben" olduğu varsayımını. Oysa beyin, birbirine kablolarla bağlı ama her biri kendi hesabına çalışabilen bölgelerden kurulu bir yapı ve bu yapı, çoğu zaman uyum içinde çalıştığı için biz bu uyumu tek bir ses olarak duyuyoruz. Kablolardan biri kesildiğinde ise, o sesin aslında bir koro olduğunu, korodaki her sesin kendi başına bir şarkı söyleyebileceğini fark ediyoruz. Belki de özgür irade, hiçbir zaman tek bir noktadan çıkan bir komut değildi; her an yeniden kurulan, kırılgan ve şaşırtıcı derecede geçici bir uzlaşmaydı.
İlgili Denemeler
İnsan Beyni Manyetik Alanı Hissedebilir mi?
Caltech'li jeofizikçi Joseph Kirschvink'in deneyi, insan beyninin manyetik alanlara tepki verdiğini gösterdi; peki bu altıncı bir his mi?
Jan Hendrik Schön: Bilim Dünyasını Kandıran Dahi
Jan Hendrik Schön'ün Bell Labs'teki sahte veri skandalı, bilimsel hakemlik sisteminin kör noktalarını nasıl gözler önüne serdi?
Barry Marshall Mide Ülseri Bakterisini Kanıtlamak İçin Kendini Enfekte Etti
Barry Marshall, mide ülserinin stresten değil bir bakteriden kaynaklandığını kanıtlamak için kendi midesine zararlı bakteriyi içerek tıp tarihine geçti.
Tartışma (0)
Henüz yorum yok. İlk yorumu siz yapın.
Bültene katıl
Yeni denemeler haftada bir e-posta kutuna gelsin.