Jan Hendrik Schön: Bilim Dünyasını Kandıran Dahi
Bell Labs'in yıldız fizikçisi, hiçbir deneyi tekrarlanamayan sonuçlarla bilim camiasını yıllarca nasıl ikna etti?

Bilim tarihi, çoğu zaman yıkılan teorilerin hikâyesini anlatır; ama bazen asıl ibret verici olan, hiç var olmamış bir gerçeğin nasıl bu kadar uzun süre ayakta durabildiğidir. Jan Hendrik Schön adını bugün çoğu fizikçi bir uyarı niteliğinde hatırlar, çünkü o, 2000'li yılların başında Bell Laboratuvarları'nda çalışırken, organik yarı iletkenler ve moleküler elektronik alanında öyle çarpıcı sonuçlar üretti ki, kısa bir süre için fiziğin geleceğini yeniden yazdığı düşünüldü. Peki bir insan, hiçbir deneyi tekrarlanamayan verilerle, dünyanın en saygın dergilerinin ve en keskin gözlü hakemlerinin önünden nasıl yıllarca geçip gidebildi? Bu sorunun cevabı, sadece bir sahtekârın zekâsında değil, bilimin kendi işleyişindeki sessiz bir kırılganlıkta gizli.
Bir Yıldızın Yükselişi
Schön'ün yükselişi, bilim camiasının alışık olmadığı bir hızla gerçekleşti. Genellikle bir fizikçinin kariyeri, yıllar süren sabırlı, küçük adımlarla ilerleyen çalışmalardan örülür; oysa Schön'ün adı kısa aralıklarla birbirini izleyen, her biri öncekinden daha iddialı sonuçlar taşıyan makalelerle anılmaya başlamıştı. Organik moleküllerden yapılmış transistörler, oda sıcaklığında süperiletkenlik gösteren bileşikler, önceden imkânsız sayılan malzeme davranışları; bunların hepsi, fiziğin sınırlarını zorlayan keşifler olarak sunuluyordu. Bir bilim insanının bu kadar farklı sorunu bu kadar kısa sürede çözmesi, normalde kuşku uyandırması gereken bir durumdu, ama tam tersi oldu: camia bunu dehanın bir işareti olarak okudu.
Burada ilginç olan, hayranlığın neden bu kadar kolay yerleştiğidir. Belki de mesele, fizik dünyasının kendi hız çağına duyduğu açlıktı; nanoteknoloji ve moleküler elektronik gibi alanlar o dönem büyük atılımlar bekliyordu, ve Schön tam da bu beklentiye denk gelen sonuçlar sunuyordu. Bir kişi çıkıp da "bu kadar mükemmel sonuçlar şüpheli olabilir" dediğinde, karşısına çıkan cevap genellikle şu oluyordu: belki de bu adam gerçekten olağanüstü yetenekli. Oysa bilim tarihinde, gerçek keşifler genellikle pürüzlüdür, tam oturmaz, ilk denemede mükemmel çıkmaz. Schön'ün verileri ise tuhaf bir biçimde temizdi, fazla temizdi; ve bu temizlik, aslında ilk uyarı işareti olarak okunabilirdi, ama okunmadı.

Hakemlik Sisteminin Kör Noktası
Bilimsel hakemlik sistemi, çoğu insanın zannettiğinin aksine, bir dedektiflik kurumu değildir. Bir dergiye gönderilen makale, hakemlerin elinde çiğ, işlenmemiş laboratuvar verisi olarak durmaz; sunulan şey, yazarın kendi seçtiği grafikler, özetlenmiş tablolar, derlenmiş sonuçlardır. Hakemler bu sunumun mantıksal tutarlılığını, yöntembilimini, sonuçların alandaki bilgiyle uyumunu değerlendirir, ama kimse oturup ham veriyi elektrot elektrot, ölçüm ölçüm yeniden kontrol etmez. Bu, kötü niyetli bir ihmal değil, sistemin doğasında var olan bir sınırdır; çünkü bilim, temelde bir güven ağı üzerine kuruludur. Bir araştırmacının verisini uydurmayacağı varsayımı, sistemin işleyebilmesi için zorunludur.
Schön'ün sahteciliğinin ortaya çıkışı da, tam olarak bu kör noktanın açığa çıkmasıyla başladı. Farklı deneylere ait olduğu söylenen grafiklerde, aynı gürültü desenlerinin, aynı küçük dalgalanmaların tekrar ettiği fark edildiğinde, iş artık bir yorum meselesi olmaktan çıkıp somut bir kanıta dönüştü. Çünkü doğada iki farklı deney, birbirinden bağımsız iki ölçüm, bu kadar birebir aynı gürültüyü üretemez; bu, istatistiksel olarak neredeyse imkânsızdır. Ama bu fark ediliş, yıllar sonra geldi, çünkü kimse grafikleri bu gözle, şüpheyle incelemeyi düşünmemişti. Hakemlik sistemi, bir makalenin "iyi görünüp görünmediğine" bakar; "gerçek olup olmadığına" bakmak için tasarlanmamıştır. Bu ayrım, Schön vakasının bize öğrettiği en acı derslerden biridir.
Skandalın Bilime Bıraktığı Miras
Skandal ortaya çıktığında, Bell Laboratuvarları'nın başlattığı soruşturma, Schön'ün verilerinin büyük bölümünün ya tamamen uydurma ya da ciddi şekilde manipüle edilmiş olduğunu ortaya koydu. Makaleler tek tek geri çekildi, unvanlar iptal edildi, bir dönemin en parlak isimlerinden biri bir gecede bilim dünyasının en büyük yüz karalarından birine dönüştü. Ama hikâyenin asıl değerli kısmı, cezadan sonra başladı. Fizik camiası, kendine sormak zorunda kaldı: eğer bu kadar yüksek profilli bir dergide, bu kadar uzun süre fark edilmeyen bir sahtecilik mümkünse, sistemin kendisinde neler değişmeli?
Bu sorgulama, bilimsel yeniden üretilebilirlik tartışmalarını önemli ölçüde hızlandırdı. Araştırmacılardan ham veriyi saklamaları, talep edildiğinde paylaşmaları, bağımsız ekiplerin aynı deneyi tekrarlayabilmesi için yeterli ayrıntı sunmaları beklenmeye başlandı. Bazı dergiler, özellikle çarpıcı sonuçlar için ek doğrulama adımları getirdi; bazı kurumlar, veri şeffaflığını kariyer değerlendirmesinin bir parçası haline getirmeye çalıştı. Elbette bu reformların hepsi kusursuz işlemiyor, ve hâlâ pek çok alanda yeniden üretilebilirlik krizi tartışılıyor. Ama Schön vakası, bu tartışmaların önüne somut, inkâr edilemez bir örnek koydu: işte, sistem böyle aldatılabilir, ve işte bu yüzden daha fazla şeffaflığa ihtiyacımız var.
Bu mirasın bir başka boyutu da, bilim insanlarının birbirine olan güvenin yeniden tanımlanmasıydı. Güvenin tamamen ortadan kalkması bilimi işlemez hale getirir, çünkü her sonucu sıfırdan doğrulamak imkânsızdır; ama güvenin sorgusuz sualsiz, özellikle de sonuçlar fazlasıyla mükemmel göründüğünde verilmesi de tehlikelidir. Schön sonrası dönemde, "bu kadar temiz veri" görmenin kendisi bir uyarı işareti olarak okunmaya başladı. Bu, belki de skandalın bilime bıraktığı en sessiz ama en derin değişimdi.
Jan Hendrik Schön'ün hikâyesi, sadece bir sahtekârın portresi değil, aynı zamanda bilimin kendi kırılganlığına tutulan bir aynadır. Onun yarattığı yanılsama, teknik bir hile değil, insan doğasının bilimsel kurumlara sızdığı bir an olarak okunmalı; çünkü hayranlık, aceleyle gelen başarılar karşısında eleştirel düşünceyi nasıl kolayca susturabiliyormuş, bunu gösterdi. Bugün bilim camiası, verinin şeffaflığına, tekrarlanabilirliğe, ham sonuçların erişilebilirliğine daha fazla önem veriyor olsa da, asıl soru hâlâ orada duruyor: bir dahaki sefere, çok mükemmel görünen bir sonuçla karşılaştığımızda, hayranlık mı yoksa şüphe mi önce konuşacak?
İlgili Denemeler
İnsan Beyni Manyetik Alanı Hissedebilir mi?
Caltech'li jeofizikçi Joseph Kirschvink'in deneyi, insan beyninin manyetik alanlara tepki verdiğini gösterdi; peki bu altıncı bir his mi?
Barry Marshall Mide Ülseri Bakterisini Kanıtlamak İçin Kendini Enfekte Etti
Barry Marshall, mide ülserinin stresten değil bir bakteriden kaynaklandığını kanıtlamak için kendi midesine zararlı bakteriyi içerek tıp tarihine geçti.
Carrington Olayı: Modern Teknoloji Bir Fırtınaya Hazır mı?
1859'da Dünya'yı vuran Carrington Olayı tekrarlanırsa, küresel elektrik şebekeleri, uydular ve internet altyapısı günler içinde çökebilir.
Tartışma (0)
Henüz yorum yok. İlk yorumu siz yapın.
Bültene katıl
Yeni denemeler haftada bir e-posta kutuna gelsin.