Vladimir Demikhov: İki Başlı Köpeklerin Ardındaki Bilim
Soğuk Savaş'ın gölgesinde bir cerrah, ölümü yenmek için köpekleri ikiye katladı ve modern organ naklinin kapısını araladı.

Bir köpeğin boynunda ikinci bir kafa büyüdüğünü düşünün; bu kafa kendi başına gözlerini kırpıyor, dilini çıkarıyor, hatta süt içmeye çalışıyor. Bugün bu görüntü bir kabus sahnesi gibi gelebilir, ama Vladimir Demikhov için bu, ölümün sırrını çözmeye çalışan bir bilim insanının sabırlı çalışma masasıydı. Sovyet cerrah, yirminci yüzyılın ortasında, insanlığın organ nakli konusunda henüz hayal bile kuramadığı bir alanda, köpekler üzerinden geleceğin tıbbını inşa ediyordu. Onun adı bugün çoğu zaman tuhaflık ve dehşet kelimeleriyle anılır, oysa mirası modern kalp ve akciğer nakillerinin temel taşlarından biridir. Peki bu tuhaf deneylerin ardında gerçekten ne vardı, ve bugünün ameliyathanelerinde çalışan bir cerrah, Demikhov'a ne kadar borçlu?
Laboratuvardaki İki Baş
Demikhov'un çalışmalarına ilk bakışta insan tedirgin olur; çünkü görüntü, bilimin sınırlarını aşan bir merakın değil, bir tür kontrolsüz hevesin ürünü gibi görünür. Bir köpeğin bedenine ikinci bir kafa eklemek, akla hemen bilim kurguyu getirir. Ama Demikhov'un asıl sorduğu soru çok daha sıradan ve çok daha derinti: bir organizma, kendisine ait olmayan bir dokuyu nasıl kabul eder, ya da neden reddeder? Bu soruyu yanıtlamak için en çarpıcı, en görünür örneği seçti. İki başlı köpek, aslında bir organ reddi deneyinin en uç, en teatral biçimiydi; çünkü ikinci kafa, bedenin bağışıklık sistemiyle nasıl bir ilişki kurduğunu, kan dolaşımının yabancı dokuyu nasıl taşıdığını gözler önüne seriyordu.
Burada asıl ilginç olan, Demikhov'un bu deneyleri bir gösteri değil, bir sistematik araştırma programının parçası olarak kurmasıdır. Kan damarlarını birbirine bağlama teknikleri, dönemin cerrahi aletleriyle neredeyse imkânsız görünen bir hassasiyet gerektiriyordu; o da bu teknikleri kendi elleriyle geliştirdi. Organ reddinin biyolojik mekanizmasını anlamadan hiçbir nakil kalıcı olamazdı, ve Demikhov bunu sezgisel olarak biliyordu. Belki de bu yüzden onun deneylerini sadece tuhaflık üzerinden okumak, meselenin özünü kaçırmak olur; çünkü her iki başlı köpek, aslında bir sonraki yüzyılın organ bekleme listelerindeki hastalara uzanan bir ipucuydu.

Demir Perde Ardında Bilim Yarışı
Demikhov'un laboratuvarını anlamak için Soğuk Savaş'ın soğuk gerçekliğini de hesaba katmak gerekir. Sovyetler Birliği, uzay yarışında Batı'yı geride bırakmanın verdiği gururu, tıp ve biyoloji alanında da tekrarlamak istiyordu. Bir ülkenin bilimsel üstünlüğü, o dönemde sadece akademik bir mesele değildi; ideolojik bir zafer anlamına geliyordu. Bu atmosferde Demikhov'un çalışmaları, devletin gözünde hem bir prestij meselesi hem de potansiyel bir propaganda malzemesiydi. Batı basını bu deneyleri dehşetle karşılarken, Sovyet bilim çevreleri bunu insan bedenini yeniden şekillendirme vaadinin bir kanıtı olarak sunmaktan çekinmedi.
Ama bu siyasi rekabetin bilimsel sürece getirdiği şey sadece destek değildi; aynı zamanda bir hız baskısıydı. Bir deneyin etik sınırları üzerine uzun uzun düşünmek, rekabetin hızına ayak uyduramazdı. Demikhov'un bazı deneyleri, bu yüzden bugünün etik kurullarından hiçbir şekilde geçemezdi; oysa o dönemde böyle bir denetim mekanizması zaten yoktu. Siyasi rekabetin bilimsel riski artırdığını söylemek kolay bir eleştiri gibi görünse de, aslında bu durum, bilimin kendi doğasında var olan bir gerilimi de açığa çıkarır: bazen en cesur sıçramalar, en gevşek denetimlerin olduğu yerlerde yapılır. Demikhov'un çalıştığı koşullar bugünün standartlarıyla savunulamaz, ama o koşulların ürettiği bilgi, bugünün standartlarını mümkün kılan zemini hazırladı.
Barnard'ın Öğrendiği Ders
Christiaan Barnard'ın adı, dünyanın ilk kalp naklini gerçekleştiren cerrah olarak tarihe geçti; ama bu başarının arkasında, Demikhov'un Moskova'daki laboratuvarında geliştirdiği tekniklerin izleri açıkça görülür. Barnard, Demikhov'un çalışmalarını yakından inceledi, hatta onunla doğrudan temas kurduğu bilinir; bu, bilimin sınırların ötesine geçtiğinin en net kanıtlarından biridir. Soğuk Savaş'ın iki tarafı birbirine düşman olsa da, kan damarlarını birleştirme tekniği, hangi ülkede geliştirilmiş olursa olsun, insan bedeninde aynı şekilde işliyordu. Barnard'ın ameliyathanesindeki el hareketleri, bir anlamda Demikhov'un köpekler üzerinde yıllarca tekrarladığı hareketlerin insan ölçeğine taşınmış biçimiydi.
Bu aktarım, sadece teknik bir miras değildi; aynı zamanda bir cesaret mirasıydı. Demikhov'un deneyleri, bir organ naklinin sadece teorik olarak mümkün olmadığını, pratikte de başarılabileceğini gösterdi. Barnard'ın kalp naklini gerçekleştirmeden önce içinde taşıdığı belirsizlik, Demikhov'un yıllarca süren denemeleriyle biraz olsun hafiflemişti; çünkü birisi, ondan önce, bedenin bu kadar radikal bir değişimi kaldırabileceğini kanıtlamıştı. Bugün bir hastanın göğsüne yeni bir kalp yerleştirilirken kullanılan damar bağlama yöntemleri, dolaşım sisteminin yönetimi, hatta reddi engellemeye yönelik ilk kavramsal çerçeveler, hep bu uzak ve tuhaf başlangıç noktasına kadar geriye izlenebilir.
Bugün bir organ nakli haberini okuduğumuzda, genellikle hastanın hikâyesine, bağışçının cömertliğine, cerrahın becerisine odaklanırız; Demikhov'un adı bu hikâyenin dışında kalır. Oysa o köpekler, bilimin bazen en tuhaf, en kabul edilemez görünen yollardan ilerlediğini hatırlatır bize. Bir bilim insanının ahlaki sınırları zorlayan merakı, bugünün hayat kurtaran tekniklerinin zeminini hazırlayabilir; bu düşünce rahatsız edici gelse de, tıbbın tarihinde sık sık karşımıza çıkar. Demikhov'un mirası, belki de tam olarak bu ikilemde yaşıyor: dehşet ile ilerleme arasındaki o ince, belirsiz çizgide.
İlgili Denemeler
İnsan Beyni Manyetik Alanı Hissedebilir mi?
Caltech'li jeofizikçi Joseph Kirschvink'in deneyi, insan beyninin manyetik alanlara tepki verdiğini gösterdi; peki bu altıncı bir his mi?
Jan Hendrik Schön: Bilim Dünyasını Kandıran Dahi
Jan Hendrik Schön'ün Bell Labs'teki sahte veri skandalı, bilimsel hakemlik sisteminin kör noktalarını nasıl gözler önüne serdi?
Barry Marshall Mide Ülseri Bakterisini Kanıtlamak İçin Kendini Enfekte Etti
Barry Marshall, mide ülserinin stresten değil bir bakteriden kaynaklandığını kanıtlamak için kendi midesine zararlı bakteriyi içerek tıp tarihine geçti.
Tartışma (0)
Henüz yorum yok. İlk yorumu siz yapın.
Bültene katıl
Yeni denemeler haftada bir e-posta kutuna gelsin.