ceride.co
Deneme · Psikoloji

Ahlaki Lisanslama: İyilik Yapmak Neden Kötü Davranışlara İzin Verir?

Bir iyilik yapmak, insana neden kötü olma izni verir?

Ceride· 5 dakikada okunur
Sokratik tartışma
Dinle
Ahlaki Lisanslama: İyilik Yapmak Neden Kötü Davranışlara İzin Verir?

Bir gün içinde kendimize kaç kere "bunu hak ettim" dediğimizi hiç saydınız mı? Sabah erkenden kalkıp uzun bir yürüyüş yapan biri, öğleden sonra kendine en büyük dilimi keserek pastaya uzanır; bir bağış kampanyasına destek veren kişi, aynı akşam israf etmekte hiçbir sakınca görmez. Bu tuhaf denge hissi, aslında vicdanın kendi içinde sessizce yürüttüğü bir muhasebeden başka bir şey değil. Biz fark etmeden, her iyilik bir alacak kalemi gibi deftere işleniyor ve o alacak, bir sonraki küçük günahımızı sanki hazır bir kefaletle karşılıyor. Asıl soru şu: iyi olmak, bazen gerçekten kötü olmanın bir ön koşulu haline geliyor mu?

İyiliğin Kredisi

İnsan zihni, sandığımızdan çok daha pragmatik bir muhasebeci gibi çalışır. Yaptığımız her olumlu davranışı, görünmeyen bir deftere not düşer ve bu not bize bir tür ahlaki serbestlik hissi verir. Sabah bir yabancıya yardım eden adam, öğleden sonra trafikte birine küfretmekte kendini daha rahat bulabilir; çünkü zihni ona, "sen bugün zaten iyi bir şey yaptın" diye fısıldar. Bu fısıltı öyle ustaca işler ki, biz onu bir karar olarak değil, doğal bir hak olarak deneyimleriz. Oysa orada gerçekleşen şey, saf bir denkleştirme çabasıdır; vicdan, kendini sürekli sıfıra yakın tutmaya çalışan bir terazi gibi davranır.

Bu mekanizmayı en çarpıcı hâliyle hayır işleriyle ilgilenen insanlarda görürüz. Bir bağış yapan kişi, bağışın kendisini daha cömert biri yaptığını düşünür ama asıl ilginç olan, bu düşüncenin ardından gelen gevşemedir. Sanki o tek eylem, geri kalan gün boyunca her türlü küçük bencilliğe karşı bir bağışıklık kazandırmıştır. Burada akla gelen itiraz şudur: belki de bu bir denge arayışıdır, insan sürekli kusursuz olamaz ve bu küçük izinler ruhsal bir nefes alma biçimidir. Ama bu açıklama, meselenin asıl tehlikesini gözden kaçırır; çünkü izin verilen şey çoğu zaman önemsiz bir rahatlama değil, başkasına zarar veren somut bir tercih olabilir.

Asıl can alıcı nokta, bu muhasebenin bilinç dışında işlemesidir. Kimse sabah kalkıp "bugün bir iyilik yapacağım, böylece öğleden sonra kötü olmaya hakkım olacak" demez; bu hesap, ancak geriye dönüp baktığımızda görünür hale gelir. Tam da bu görünmezlik, onu tehlikeli kılan şeydir, çünkü denetlenemeyen bir mekanizma, kendi mantığını sorgusuz sualsiz dayatır. Belki de ahlaki hayatın en can sıkıcı tarafı, iyiliğin bazen kötülüğe açılan bir kapı olarak işlev görmesidir ve bu kapıyı kapatmak için önce onun varlığını fark etmek gerekir.

Vicdanın Muhasebesi

Yeşil Vicdan, Kirli Alışveriş

Çevre bilinci, bu muhasebenin en moda hâlini gösteriyor bize. Kumaş bir torbayla markete giden biri, kendini doğaya karşı sorumlu biri olarak hissettiği anda, tatil için binecek olduğu uzun uçak yolculuğunu çok daha az sorgulanır bulur. Küçük, görünür bir fedakârlık, büyük ve gizli bir rahatlığın bedelini öder gibidir; sanki bir torba plastik tasarrufu, binlerce kilometrelik bir karbon izini dengeleyebilirmiş gibi bir yanılsama doğar. Bu yanılsama o kadar güçlüdür ki, insanlar bazen çevreci bir tercih yaptıktan hemen sonra, hiç fark etmeden daha fazla tüketmeye başlarlar; sanki o seçim onlara bir tür tüketim hakkı tanımıştır.

Burada ilginç olan, bu davranışın sadece bireysel bir zayıflık olmaktan çıkıp toplumsal bir alışkanlığa dönüşmesidir. Bir şirket, ürününün ambalajını yeşile boyadığında, tüketici o ürünü daha fazla satın almakta kendini daha az sorumlu hisseder. Oysa gerçek sorumluluk, görünür bir sembolün ardına sığınmak değil, görünmeyen tercihleri de aynı titizlikle sorgulamaktır. İşte burada bir itiraz yükselebilir: küçük adımların da bir değeri var, her şeyi birden değiştiremeyiz. Bu doğru, ama mesele küçük adımın kendisi değil, o adımın bize verdiği sahte huzurdur; çünkü o huzur, asıl değişmesi gereken büyük alışkanlıkları gözden kaçırmamıza neden olur.

Paylaşılan Erdem, Yapılmayan Eylem

Bir değeri savunmak ile o değeri yaşamak arasındaki fark, belki de bu çağın en sinsi açmazı. Sosyal medyada bir adaletsizliğe karşı paylaşım yapan kişi, o paylaşımı yaptığı anda kendini zaten bir eylem içinde sanır; oysa yaptığı şey, sadece bir duyguyu kelimelere dökmekten ibarettir. Bu dökülme, insana gerçek bir fedakârlık yapmış gibi bir tatmin verir ve bu tatmin, asıl adımı, yani elini taşın altına koyma ihtiyacını yumuşatır. Sanki söz, eylemin yerine geçebilecek bir para birimiymiş gibi davranırız; oysa ikisi arasındaki mesafe, çoğu zaman bir okyanus kadar derindir.

Bu durumun en sinsi tarafı, kişinin kendini aldattığını fark etmemesidir. Bir arkadaş toplantısında bir haksızlıktan bahsedip öfkeyle konuşan kişi, o konuşmanın ardından kendini vicdanen rahat bulabilir; çünkü sözleriyle bir duruş sergilemiştir. Ama o duruş, hiçbir somut sonucu değiştirmez; değişen tek şey, konuşanın kendi iç dünyasındaki gerilimin azalmasıdır. Burada bir karşı ses duyulabilir: söz de bir eylemdir, farkındalık yaratmak da değerlidir. Bu itiraz kısmen haklı, çünkü söz gerçekten bir başlangıç olabilir; ama tehlike, o başlangıcın kendini son nokta sanmasıdır. Sözün, eylemin önünü açması gerekirken, eylemin ihtiyacını örtmesi, vicdanın en kurnaz hamlelerinden biridir.

Belki de bütün bu örüntülerin ortak noktası, insanın kendi iyiliğine fazla güvenmesi. Bir kez iyi olduğumuzu kanıtladığımızda, geri kalan zamanı kendimize bir tür tatil gibi sunarız; oysa ahlak, bir kerelik bir sınav değil, sürekli yeniden karşılaşılan bir hesaplaşmadır. Vicdanın muhasebesini anlamak, belki de onu tamamen susturmak değil, ama defterlerini daha sık ve daha dikkatli kontrol etmek anlamına gelir. Çünkü iyiliğin bir kredi olarak biriktiği her an, kötülüğün de bir borç olarak ertelendiği bir an olabilir; ve asıl mesele, bu iki hesabın birbirini hangi sessizlikte beslediğini görebilmektir.