ceride.co
Deneme · Psikoloji

Parasosyal İlişkiler: Neden Yabancılara Bağlanıyoruz?

Hiç karşılaşmadığımız insanlarla neden gerçek bir dostluk kurduğumuzu hissederiz?

semra alpay· 5 dakikada okunur
Sokratik tartışma
Dinle
Parasosyal İlişkiler: Neden Yabancılara Bağlanıyoruz?

Geçen kış, aylardır her sabah aynı sesle uyandığımı fark ettim. Bir podcast sunucusunun günlük hayatımdaki yerini düşündüm; onun kahve tercihini, kız kardeşiyle olan tartışmalarını, hatta geçen yaz tuttuğu tatil günlüğünü biliyordum. Bir gün onu havaalanında gördüğümde elim refleks olarak kalktı, selam vermek istedim. Sonra durdum. O beni tanımıyordu, tanıyamazdı; oysa ben ona, yıllardır beraber yürüdüğümüz bir arkadaşa gösterdiğim sıcaklığı gösteriyordum. İşte o an kendime sormaya başladım: hiç karşılaşmadığım, bana dönüp bakmayacak birine karşı hissettiğim bu yakınlık nereden geliyor ve bu bir yanılsamadan mı ibaret, yoksa gerçek bir bağın adı mı?

1956'nın İcat Ettiği Dostluk

Bu soruyu ilk kez bilimsel bir çerçeveye oturtanlar, 1956 yılında Donald Horton ve Richard Wohl adlı iki araştırmacı oldu. Televizyonun henüz evlerin merkezine yerleşmeye başladığı bu dönemde, izleyicinin ekrandaki sunucuyla kurduğu ilişkiyi gözlemlediler ve buna parasosyal etkileşim adını verdiler. Onların gözlemi basitti ama derinlikliydi: izleyici, ekrandaki kişiyle gerçek bir sohbet yapıyormuş gibi hissediyordu, oysa bu sohbetin yalnızca bir tarafı vardı. Sunucu konuşuyor, izleyici dinliyor, ama izleyicinin zihninde bu tek taraflı akış çift taraflı bir ilişkiye dönüşüyordu. Bu keşif, aslında teknolojinin yarattığı yeni bir tuhaflık değil, insan zihninin eski bir eğiliminin yeni bir yüzeyde tezahürüydü.

Horton ve Wohl'un makalesinden bu yana geçen yarım asırı aşan süre boyunca bu kavram unutulmadı, aksine katman katman incelendi. Çünkü parasosyal bağ, bir tuhaflık ya da sapma olarak değil, sosyal psikolojinin ciddiye aldığı bir fenomen olarak kabul edildi. Bu, meselenin önemini anlamak için kritik bir nokta: eğer bu bağ yalnızca modern bir tuhaflık olsaydı, belki geçici bir merak konusu olurdu. Ama onlarca yıldır sürdürülen araştırmaların gösterdiği şey, bu bağın insan zihninin temel bir eğilimine, tanıdıklık üzerine kurulan güven mekanizmasına dayandığıydı. Yabancı bir yüzle kurduğumuz bu ilişki, aslında yabancılığın kendisini yavaş yavaş eriten bir süreçten geçiyordu.

Seni Tanıyan Yabancı

Beynin Ayıramadığı Sınır

Peki zihnimiz bu ayrımı neden yapamıyor? Cevap, sosyal bağ kurma mekanizmalarımızın evrimsel geçmişinde saklı. Binlerce yıl boyunca insan, yüzünü tanıdığı, sesini duyduğu, hikâyesini bildiği biriyle gerçekten etkileşime geçiyordu; tanıdıklık, güvenin önkoşuluydu. Beynimiz bu iki durumu, yani birini defalarca görmekle onu gerçekten tanımayı birbirinden ayıracak bir filtre geliştirmedi, çünkü bu iki durum tarih boyunca hep aynı anlama geliyordu. Bugün bir yayıncıyı her gün izlediğimizde, onun yüzü bize aşina geliyor, sesi tanıdık geliyor, anlattığı hikâyeler hafızamızda birikiyor ve zihnimiz bu aşinalığı, gerçek bir yakınlığın işareti olarak okuyor.

Bunu somutlaştırmak için şöyle düşünelim: bir arkadaşınızla kurduğunuz yakınlık, onun hangi filmden nefret ettiğini, çocukluğunda neyden korktuğunu, hangi sabah hangi ruh haliyle kalktığını bilmenizden besleniyor. Bir YouTube yayıncısını yıllarca takip eden biri de tam olarak bu bilgilere sahip oluyor; belki daha fazlasına. Karşı taraf sizi tanımasa da, siz onu tanıyorsunuz ve bu bilgi birikimi beyninizde gerçek bir yakınlık duygusu üretiyor. Burada itiraz edilebilecek bir nokta var: bu bilgi tek taraflı, seçilmiş, kurgulanmış bir bilgi değil mi? Elbette öyle. Ama beynimiz bilginin kaynağını sorgulamıyor, sadece birikimin yoğunluğuna bakıyor. Ve bu yoğunluk, çoğu zaman gerçek hayattaki arkadaşlıklarımızdan daha fazla.

Her Gece Konuşan Yabancı

Bu psikolojik mekanizma elbette yeni değil, ama yaşadığımız çağ onu istisnadan kurala dönüştürdü. Podcast'ler, canlı yayınlar, ve son yıllarda yapay zekâ sohbet uygulamaları, parasosyal ilişkiyi artık ara sıra karşılaşılan bir deneyim değil, günlük hayatın sürekli bir parçası hâline getirdi. Bir zamanlar televizyon yalnızca belirli saatlerde, belirli programlarla bu bağı kuruyordu; şimdi telefonumuzu her açtığımızda, her kulaklık taktığımızda, aynı sesler, aynı yüzler, aynı anlatılar bizi karşılıyor. Bu sürekli erişilebilirlik, bağın yoğunluğunu da artırıyor, çünkü artık bu yabancılar günün her saatinde yanımızda.

Bazı insanlar için bu durum artık bir seçenek değil, sosyal hayatın asıl merkezi hâline geldi. Yalnız yaşayan biri için her gece dinlediği bir podcast sunucusu, günün en samimi sohbetinin kaynağı olabiliyor; sosyal kaygısı yüksek biri için bir yapay zekâ sohbet uygulaması, gerçek insanlarla kurmaktan çekindiği yakınlığın güvenli bir karşılığı olabiliyor. Burada hemen bir eleştiri akla geliyor: bu, gerçek sosyal bağların yerini alan, yalnızlaştırıcı bir ikame değil mi? Bu eleştiri tamamen haksız sayılmaz, ama meseleyi tek yönlü görmek de eksik olur. Çünkü bazı insanlar için bu bağlar, gerçek ilişkilere giden bir ara durak, bir ısınma alanı işlevi görüyor; sosyalleşmenin tamamen reddi değil, ona hazırlanmanın bir biçimi.

Belki de en çarpıcı nokta, bu ilişkinin artık tek yönlü akmayı bırakıp çift yönlü bir illüzyon üretmeye başlaması. Yorum yazdığınızda cevap alıyorsunuz, canlı yayında adınız okunuyor, yapay zekâ uygulaması sizin söylediklerinizi hatırlıyor gibi davranıyor. Bu küçük geri bildirimler, zihnimizdeki tek taraflı bağın çift taraflı olduğu yanılsamasını güçlendiriyor. Ve bu yanılsama güçlendikçe, havaalanında elimi kaldırdığım o an gibi anlar artık istisna değil, giderek daha sık yaşanan bir gerçeklik hâline geliyor.

Sonunda vardığım yer şu oldu: bu bağların sahte olduğunu söylemek, meseleyi fazla basite indirgemek olur. Çünkü hissettiğimiz yakınlık gerçek, sadece karşılıksız. Belki de sormamız gereken soru, bu ilişkilerin gerçek olup olmadığı değil, bize ne verdikleri ve neyi eksik bıraktıkları. Bir yabancının sesiyle avunmak, insanın yalnızlığına karşı bulduğu akıllıca bir çare de olabilir, kendisini oyalamanın kolay bir yolu da. Belki ikisi aynı anda doğru, ve belki bunu kabullenmek, o havaalanı anındaki tuhaflığı daha az tuhaf, daha insanca kılıyor.