Universe 25: Farelerin Distopik Cenneti ve Çöküşü
Sınırsız yiyecek, su ve güvenlik sunulan bir fare topluluğu, kıtlık yokken neden kendi sonunu hazırladı?

Bir kafes düşünün; duvarları yok, sınırları belirsiz, ama içinde yaşayanlar için hiçbir ihtiyaç karşılanmamış değil. Yiyecek tükenmiyor, su hiç kesilmiyor, hastalık neredeyse yok, avcı yok, soğuk yok. Böyle bir yerde yaşayan bir topluluk ne yapar? Mantık bize büyür, çoğalır, refaha kavuşur der. Oysa 1968'de başlayan bir deneyde tam da bu koşullar sağlanmış, fareler önce patlarcasına üremiş, sonra birden durmuş, sonra da yavaş yavaş kendini yok etmiş. Bu, insanı en çok şaşırtan türden bir sonuç; çünkü eksiklik değil, bolluk bir türün sonunu hazırlamış gibi görünüyor.
Psikolog John Calhoun'un Universe 25 adını verdiği bu deney, yıllar sonra bile hâlâ tartışılıyor, çünkü ortaya çıkan tablo basit bir biyoloji hikâyesinden fazlasını anlatıyor. Kaynak kıtlığı olmadan da bir toplumun çözülebileceği fikri, insanın kendi geleceğine dair taşıdığı varsayımları da sarsıyor. Belki de asıl mesele hayatta kalmak değil, hayatta kalırken bir anlam, bir rol, bir yer bulabilmekmiş; Calhoun'un fareleri bunu bize acı bir biçimde göstermiş.
Kusursuz Kafes
Calhoun'un kurduğu düzen, o döneme kadar yapılmış nüfus deneylerinin çoğundan farklıydı, çünkü amaç kıtlığın etkisini ölçmek değil, kıtlığın tamamen yok olduğu bir ortamda nüfusun nereye kadar büyüyebileceğini görmekti. Metal bir kutunun içine kurulan bu minyatür dünyada farelere sınırsız yem, sürekli temiz su, iklimlendirilmiş hava ve hastalıktan arındırılmış bir ortam sunulmuştu. Başlangıçta sekiz fareyle kurulan bu topluluk, beklendiği gibi hızla çoğaldı; nüfus kısa sürede yüzlere, ardından binlere ulaştı. Calhoun'un asıl beklentisi, bu artışın kaynaklar tükenmediği sürece sürekli devam edeceğiydi, çünkü klasik nüfus teorileri büyümenin önündeki tek engelin kıtlık olduğunu varsayıyordu.
Ama sayılar belli bir noktaya geldiğinde beklenmedik bir şey oldu: üreme hızı, kaynaklar hâlâ bollukta olduğu hâlde azalmaya başladı. Calhoun bunu önce bir ölçüm hatası sandı, ama veriler ısrarla aynı yöne işaret ediyordu. Fiziksel ihtiyaçların tamamı karşılanırken, farelerin toplumsal düzeni dağılıyor, bireyler arasında anlamsız çatışmalar artıyor, bazı fareler agresifleşirken bazıları tamamen pasifleşiyordu. Burada ortaya çıkan şey, fiziksel bir eksiklik değil, mekânın ve toplumsal rollerin sınırlı olmasıydı; kafes büyümüyordu ama nüfus büyüyordu, ve bu çelişki her şeyin temelini sarsıyordu.

Davranışsal Çöküş
Nüfus arttıkça farelerin günlük yaşamı da değişti; artık her birey için anlamlı bir toplumsal rol bulmak neredeyse imkânsız hâle geldi. Doğada bir fare için yuva kurmak, yavru büyütmek, bir hiyerarşi içinde yer edinmek gibi işlevler vardı, ama kalabalık o kadar arttı ki bu rollerin çoğu ortadan kalktı. Bazı erkek fareler artık savunacak bir bölge bulamadıkları için saldırganlaştı, bazıları ise tam tersine her türlü sosyal etkileşimden çekilip köşelere sığındı. Anne fareler, yavrularını koruyacak sakin bir alan bulamadıkları için bakımı yarıda kesti, hatta bazı yavrular tamamen sahipsiz kaldı. Bu, sadece bireysel bir sapma değildi, topluluğun kendi işleyişini sürdürme kapasitesinin çökmesiydi.
Calhoun'un en çok dikkat çeken gözlemlerinden biri, sonradan güzel olanlar diye adlandırdığı bir grup fareyle ilgiliydi. Bu fareler kavgadan, çiftleşmeden, hiyerarşi mücadelesinden tamamen uzaklaşmış, sadece kendi bakımlarıyla ilgilenen, dış dünyaya karşı neredeyse ilgisiz bir hâle gelmişlerdi. Fiziksel olarak sağlıklıydılar, ama toplumsal olarak tükenmişlerdi; ne üremeye çalışıyorlardı ne de başka bir fareyle anlamlı bir etkileşime giriyorlardı. Bu tablo, hayatta kalmanın bedeninin dışında bir boyutu olduğunu gösteriyordu, çünkü bu fareler açlıktan ya da hastalıktan ölmüyor, sadece bir toplumun parçası olma hissini kaybediyorlardı. Zamanla üreme tamamen durdu, nüfus yaşlandı, ve topluluk hiçbir dışsal tehdit olmadan kendi içinde sona yaklaştı.
İnsanlığa Dair Bir Uyarı mı?
Universe 25 ortaya çıktığından beri, bu deneyi insan toplumlarına birebir uygulamaya çalışan pek çok yorum yapıldı; kalabalık şehirler, yalnızlaşan bireyler, anlam kaybı gibi başlıklar sık sık bu farelerle yan yana anıldı. Ama burada dikkatli olmak gerekiyor, çünkü bir fare kolonisiyle insan toplumunu doğrudan eşitlemek, hem deneyin sınırlarını hem de insan davranışının karmaşıklığını göz ardı etmek olur. İnsanlar, farelerden farklı olarak kültür üretebilir, anlam inşa edebilir, kendi toplumsal rollerini yeniden tanımlayabilir; bu da Calhoun'un kafesindeki o katı tekrarın insan hayatında aynı biçimde gerçekleşmeyeceğini gösterir. Yine de bu farkı kabul etmek, deneyin söylediği hiçbir şeyin bize dokunmadığı anlamına gelmez.
Çünkü Calhoun'un asıl sorduğu soru, kaynakların yeterliliğiyle ilgili değildi, bireyin kendini bir bütünün parçası olarak hissedip hissetmemesiyle ilgiliydi. Bir toplumda herkesin karnı tok olabilir, herkesin başını sokacak bir çatısı olabilir, ama eğer bireyler artık birbirine anlamlı bir biçimde bağlanamıyorsa, eğer herkesin oynayabileceği bir rol kalmamışsa, o toplum hâlâ ayakta durur ama içten içe boşalmaya başlar. Bugün pek çok insan, maddi olarak hiçbir eksiği yokken garip bir tükenmişlik hissinden söz ediyor; bu, Calhoun'un farelerinde gördüğümüz o sessiz çekilmeyle tam örtüşmese de, benzer bir soruyu akla getiriyor. Belki de asıl mesele, ne kadar şeye sahip olduğumuz değil, sahip olduklarımızla birlikte hâlâ birbirimize ne kadar bağlı kalabildiğimiz.
Calhoun'un kafesi uzun zaman önce kapandı, fareler çoktan gitti, ama sorduğu soru hâlâ orada duruyor gibi. Bolluk tek başına bir topluluğu kurtarmaya yetmiyor, çünkü hayatta kalmak ile anlamlı bir biçimde birlikte yaşamak aynı şey değil. Belki de Universe 25'in bize bıraktığı en kalıcı iz, kıtlığın değil, bağın kaybının bir sonun başlangıcı olabileceğini hatırlatması; bu da farelerin kafesinden çok daha büyük bir dünyada, hepimizin üzerine düşünmeye değer bir ihtimal olarak kalıyor.
İlgili Denemeler
İnsan Beyni Manyetik Alanı Hissedebilir mi?
Caltech'li jeofizikçi Joseph Kirschvink'in deneyi, insan beyninin manyetik alanlara tepki verdiğini gösterdi; peki bu altıncı bir his mi?
Jan Hendrik Schön: Bilim Dünyasını Kandıran Dahi
Jan Hendrik Schön'ün Bell Labs'teki sahte veri skandalı, bilimsel hakemlik sisteminin kör noktalarını nasıl gözler önüne serdi?
Barry Marshall Mide Ülseri Bakterisini Kanıtlamak İçin Kendini Enfekte Etti
Barry Marshall, mide ülserinin stresten değil bir bakteriden kaynaklandığını kanıtlamak için kendi midesine zararlı bakteriyi içerek tıp tarihine geçti.
Tartışma (0)
Henüz yorum yok. İlk yorumu siz yapın.
Bültene katıl
Yeni denemeler haftada bir e-posta kutuna gelsin.