ceride.co
Deneme · Bilim

Thomas Midgley: Dünyaya En Çok Zarar Veren İnsan

Kurşunlu benzini ve ozon tabakasını delen CFC gazını icat eden adamın bilim tarihindeki en ironik mirası.

Ceride· 5 dakikada okunur
Sokratik tartışma
Dinle
Thomas Midgley: Dünyaya En Çok Zarar Veren İnsan

İnsanlık tarihinde tek bir kişinin icadıyla milyonlarca insanı zehirlemiş, ardından gezegenin koruyucu zarını delmiş başka bir bilim insanı var mı diye sorsanız, cevap şaşırtıcı bir şekilde tek bir isimde toplanır: Thomas Midgley. Kimyager kimliğiyle yirminci yüzyılın en parlak mühendislik zaferlerinden ikisine imza atmış, ama bu zaferlerin her biri sonradan birer felaket olarak tarihe geçmiş bir adam. Onun hikâyesi, bilimin iyi niyetle yola çıkıp nasıl bu kadar yanlış bir yere savrulabileceğinin belki de en çarpıcı örneği. Peki bir insan, dünyaya bu denli büyük bir zarar vermeyi nasıl başarabilir, hem de her seferinde alkışlanarak?

Kurşunlu Benzin: Zekice Bir Çözüm, Sessiz Bir Felaket

1920'li yılların başında otomobil endüstrisinin en can sıkıcı sorunu, motorların çalışırken çıkardığı o tuhaf, metalik vuruntu sesiydi. Mühendisler bu sesin arkasında yakıtın motor içinde erken ve düzensiz yanmasının yattığını biliyordu, ama çözüm bulmak kolay değildi. General Motors'ta çalışan Midgley, bu probleme uzun uğraşlar sonucu bir cevap buldu: tetraetil kurşun. Benzine eklenen bu bileşik, motor vuruntusunu neredeyse sihirli bir biçimde ortadan kaldırıyordu. Şirket için bu, hem teknik hem ticari anlamda muazzam bir başarıydı; Midgley bir gecede sektörün gözbebeği oldu.

Ne var ki bu zaferin altında gizli bir bedel vardı. Kurşun, insan vücuduna girdiğinde sinir sistemini tahrip eden, özellikle çocuklarda zekâ gelişimini geriletebilen bir ağır metal. Midgley'nin kendisi bile tetraetil kurşun üretimi sırasında zehirlenmiş, uzun süre tedavi görmüş ve kamuoyuna çıkıp bu maddenin güvenli olduğunu söylemek için neredeyse kendini ispat eder gibi bir gösteri yapmıştı. Oysa fabrika işçileri arasında ölümler yaşanıyordu, bazıları hastalanıp akıl sağlığını kaybediyordu. Şirket bu gerçeği örtbas etmeyi tercih etti, çünkü ortada hem bir patent hem de milyonlarca dolarlık bir pazar vardı.

Sonuç, onlarca yıl sürecek sessiz bir kirlenme oldu. Kurşunlu benzin dünyanın dört bir yanında kullanıldı, egzoz borularından havaya saçılan kurşun parçacıkları şehirlerin toprağına, suyuna, insanların kanına karıştı. Bilim insanları bu zararın boyutunu ancak yıllar sonra, kemiklerdeki ve kanlardaki kurşun seviyelerini inceleyerek anladı. Bugün biliyoruz ki bu tek katkı maddesi, yüzyılın en büyük halk sağlığı skandallarından birine dönüştü; oysa başlangıçta sadece motor sesini kısmak için bulunmuş küçük bir çözümdü.

Thomas Midgley: Tek Bir Bilim İnsanı Dünyaya Nasıl Bu Kadar Zarar Verebildi?

CFC Gazları: Soğutmanın Güvenli Yüzü, Atmosferin Gizli Düşmanı

Kurşunlu benzin tartışmaları henüz tazeyken Midgley kendini yeni bir sorunla karşı karşıya buldu. O dönemin buzdolaplarında kullanılan soğutucu gazlar, amonyak ve kükürt dioksit gibi, hem zehirli hem de patlayıcıydı; evlerde ciddi kazalara yol açıyordu. Midgley'den istenen, bu tehlikeli gazların yerine geçebilecek, insana zarar vermeyen bir alternatif bulmasıydı. Kısa sürede kloroflorokarbonları, yani CFC'leri geliştirdi. Bu gazlar yanıcı değildi, zehirli değildi, kokusuzdu; üstelik kimyasal olarak son derece kararlıydı. Midgley bunu kanıtlamak için bir gösteri yaptığında gazı doğrudan ciğerlerine çekip bir mum alevini söndürmüş, salonu hayranlıkla izleyen bilim insanlarına güvenliğin somut kanıtını sunmuştu.

CFC'ler gerçekten de insan sağlığı açısından devrim niteliğindeydi, bu konuda hiçbir kuşku yok. Buzdolapları artık evlerde güvenle kullanılabiliyordu, sonrasında klimalarda, sprey kutularında, köpük üretiminde yaygınlaştı. Ama bu gazların asıl tehlikesi, insan vücuduna değil atmosferin üst katmanlarına yönelikti ve bu gerçeğin ortaya çıkması için neredeyse yarım yüzyıl geçmesi gerekti. Kararlılıkları, yani bozulmadan uzun süre var olabilmeleri, aslında onların en büyük kusuru olarak geri döndü: atmosfere salınan CFC molekülleri yıllarca yükselerek sonunda stratosfere ulaşıyor, orada güneş ışınlarının etkisiyle parçalanıp serbest klor atomları açığa çıkarıyordu. Bu klor atomları ise ozon moleküllerini parçalayan bir zincir reaksiyonu başlatıyordu.

1970'lerde bilim insanları Antarktika üzerindeki ozon tabakasında ciddi bir incelme fark ettiğinde, sorunun kaynağını araştırmaya başladılar ve iz sürdükçe karşılarına hep aynı sınıf kimyasal çıktı. Midgley'nin güvenlik simgesi olarak sunduğu gaz, aslında gezegenin güneşten gelen zararlı ultraviyole ışınlarına karşı koruyucu kalkanını deliyordu. Bu keşif dünya çapında bir alarma dönüştü, çünkü ozon tabakasının incelmesi cilt kanseri oranlarının artmasından tarımsal verimin düşmesine kadar pek çok sonucu tetikleyebilirdi. Midgley'nin insan hayatını kolaylaştırmak için bulduğu çözüm, bu kez insanlığın yaşadığı gezegenin kendisini tehdit ediyordu.

Bilimsel İyi Niyetin Sınırları: Neden Kimse Midgley'i Durduramadı?

Burada durup sormak gerekiyor: Midgley kötü niyetli bir adam mıydı? Hayır, aksine, her iki buluşunda da gerçek bir problemi çözmeye çalışıyordu ve bunu dönemin bilgisiyle oldukça başarılı bir biçimde yaptı. Sorun onun niyetinde değil, bilimin ve endüstrinin o dönemki çalışma biçimindeydi. Yeni bir madde piyasaya sürülürken sorulan soru genellikle şuydu: Bu, önümüzdeki problemi çözüyor mu? Ama sorulmayan soru çok daha önemliydi: Bu çözüm, on yıllar sonra hangi sistemleri nasıl etkileyecek? Kurşunun sinir sistemine, CFC'lerin atmosfere olan etkisi, o dönemin ölçüm araçlarıyla görülebilecek bir şey değildi; bu riskler ancak zaman içinde, bazen trajik biçimde ortaya çıktı.

Burada bir karşı görüş akla gelebilir: belki de teknoloji tarihi hep bu şekilde işler, her yenilik önce fayda sağlar, sonra beklenmeyen bir maliyet getirir, bu kaçınılmaz bir döngüdür. Ama Midgley örneği bu görüşü tam olarak doğrulamıyor, çünkü burada şirketlerin kâr motivasyonuyla bilinen riskleri bastırdığı, uyarı işaretlerini görmezden geldiği anlar da var. Kurşunlu benzin konusunda işçi ölümleri yaşanırken şirketin halka güvence vermesi, bunun saf bir bilgi eksikliğinden değil, bilinçli bir tercihten kaynaklandığını gösteriyor. Yani mesele sadece bilimin sınırları değil, bilimin ekonomik çıkarlarla nasıl bir araya geldiğinde kör noktalar yarattığı meselesi. Midgley belki kendi icadının uzun vadeli sonuçlarını göremedi, ama onu durdurabilecek kurumlar, bu sonuçları fark etmemek için elinden geleni yaptı.

Midgley'nin kendi hayatının sonu da bu hikâyeye acı bir ironi katıyor. Çocuk felci geçirip hareket kabiliyetini kaybettiğinde, kendisi için özel bir kaldırma düzeneği tasarladı; bir gün bu düzeneğin iplerine dolanarak boğularak öldü. Kendi zekâsının ürünü olan bir mekanizma tarafından hayatına son verilmesi, sanki onun bütün kariyerinin bir metaforu gibi duruyor: çözüm olarak sunulan her şeyin içinde, görünmeyen bir tuzak barınabiliyor.

Midgley'nin hikâyesini okuduktan sonra insan kendine sormadan edemiyor: bugün kullandığımız, güvenli ve zararsız sandığımız kaç teknoloji, aslında onlarca yıl sonra ortaya çıkacak bir bedelin tohumunu şimdiden taşıyor? Bu soru bizi paranoyaya sürüklemek için değil, daha dikkatli bir merak için soruluyor. Bilim tarihinin bu tuhaf figürü, bize kötülüğün her zaman kötü niyetten gelmediğini, bazen en iyi niyetli çözümlerin de zamanla en büyük zararlara dönüşebileceğini hatırlatıyor. Belki de asıl mesele, her yeniliği alkışlarken bir yandan da onun göremediğimiz gölgesini sormayı unutmamak.