ceride.co
Deneme · Bilim

1962 Tanganyika Gülme Salgını: Gerçek Bir Gizem

Bir kız öğrencinin kahkahasıyla başlayan salgın, aylar içinde binlerce kişiye yayılarak tıbbın sınırlarını sarstı.

Ceride· 4 dakikada okunur
Sokratik tartışma
Dinle
1962 Tanganyika Gülme Salgını: Gerçek Bir Gizem

Bir sınıf düşünün: tahta, sıralar, üniformalı kızlar ve sıradan bir ders günü. Birden bir öğrenci kahkahaya boğulur, dayanılmaz, kontrolsüz bir gülüşle. Önce komik gelir, sonra tuhaflaşır, çünkü kız gülmeyi bir türlü kesemez. Ardından yanındaki arkadaşı da gülmeye başlar, sonra bir sıra, sonra bütün sınıf. 1962 yılında Tanganyika'da, bugünkü Tanzanya topraklarında gerçekten yaşanan bu sahne, kısa sürede bir okulun duvarlarını aşıp köylere, başka okullara, binlerce insana yayıldı. Peki bir kahkaha nasıl bu kadar hızlı, bu kadar geniş bir alana yayılabilir? Ve daha da ilginci, tıp bu olayı altmış yılı aşkın bir süre sonra bile tam olarak açıklayabiliyor mu?

Bir Kahkahanın Yayılma Hızı

Olayın en çarpıcı yanı, yayılma hızından çok izlediği yoldur. Virüs bulaşan bir salgında hastalık, temas eden kişiden kişiye, belirli bir mesafe ve süre içinde ilerler; damlacık yoluyla, dokunarak, havayla taşınarak. Oysa bu gülme nöbetleri tek bir kız okulundan başladı ve kısa zamanda hiçbir fiziksel bağlantısı olmayan köylere, kilometrelerce ötedeki başka okullara atladı. Bir öğrenci evine gidiyor, kardeşi onu görüyor, kardeşi de gülmeye başlıyor; bir öğretmen başka bir okula ziyarete gidiyor, orada da aynı sahne tekrarlanıyor. Böyle bir yayılma örüntüsü, mikrobun fiziksel sınırlarını değil, insan ilişkilerinin, haberin, söylentinin sınırlarını takip eder.

Burada durup kendimize sormamız gereken soru şu: eğer ortada bulaşıcı bir ajan yoksa, bu kadar çok insan nasıl aynı belirtiyi gösterebilir? Cevap, belki de bulaşan şeyin kendisi değil, ona dair beklenti ve korku olduğunda saklı. İnsan zihni, çevresinde gördüğü bir davranışı taklit etmeye, özellikle de güçlü bir duygu eşlik ettiğinde, şaşırtıcı derecede hazır. Bir kız okulunda gülme nöbeti geçiren öğrenciler haberi duyan başka bir okulun öğrencileri, bilinçli bir taklitten çok, bedenlerinin kontrolünü bu beklenti karşısında kaybediyordu. Yani salgın, kulaktan kulağa yayılan bir hastalık değil, kulaktan kulağa yayılan bir fikrin bedene yansımasıydı.

Tanganyika Gülme Salgını: 1962'de Bir Okulu Saran Tuhaf Hastalık Neydi?

Toplu Psikojenik Hastalık Nedir?

Bilim bu tür toplu olayları açıklamak için kolektif psikojenik hastalık kavramını kullanır. Kavram kulağa tuhaf gelse de özünde basit bir gerçeği anlatır: bireyin taşıyamadığı stres, bazen sözle ya da düşünceyle değil, doğrudan bedenle ifade edilir. Baş dönmesi, bayılma, titreme, kusma ya da bu olayda olduğu gibi durmak bilmeyen bir kahkaha; hepsi zihnin, biriken gerilimi atmak için bulduğu bir kapı olabilir. Önemli olan, bu belirtilerin sahte ya da oyun olmaması. Gülme nöbeti geçiren öğrenciler gerçekten acı çekiyordu, gerçekten kontrolü kaybetmişti, sadece sebep bir virüs değil, zihnin bedene verdiği bir komuttu.

Bu fikri somutlaştırmak için günlük hayattan bir örnek düşünelim. Bir kişi esnediğinde yanındakinin de esnemesi, bir topluluk içinde panik başladığında herkesin aynı anda koşmaya başlaması, aslında aynı mekanizmanın küçük ölçekli örnekleridir. Beden, çevresindeki bedenlerle sandığımızdan çok daha fazla senkronize çalışır. Elbette burada bir itiraz yükselebilir: eğer her şey zihinsel bir tepkiyse, neden sadece o okulda, neden sadece o dönemde ortaya çıktı? Bu haklı bir soru, çünkü psikojenik açıklama kolay bir çöp kutusu gibi kullanılmamalı. Ama cevabı da yine ortamda aranmalı; yoğun baskı altında, kapalı ve disiplinli bir okul ortamında, genç kızların üzerindeki toplumsal beklenti ve kontrol, bu tür bir patlamaya zemin hazırlayacak kadar gergin bir ip gibi gerilmiş olabilir.

Sömürge Sonrası Bir Toplumun Bedeninde Yazılanlar

Burada tarihsel bir ayrıntı devreye giriyor ve bence olayı asıl ilginç kılan da bu. Salgın, Tanganyika'nın bağımsızlığına kavuştuğu döneme çok yakın bir zamanda patlak verdi. Bir ülke, sömürge geçmişinden çıkıp kendi kimliğini, kendi geleceğini inşa etme çabasına girdiğinde, bu değişim hiçbir zaman sancısız olmaz; eski düzenin kuralları çökerken yeni kuralların henüz oturmadığı bir ara dönem yaşanır. Böyle dönemlerde toplumun en genç, en az güce sahip kesimleri, özellikle de okula giden kız çocukları, üzerlerine yüklenen beklentileri taşımakta en çok zorlanan grup olabilir. Eğitim, modernleşme, gelenek ile yeniliğin çatışması; bütün bunlar bir sınıf dolusu genç kızın üzerine aynı anda çökebilir.

Toplumsal travmanın bireysel bedenler üzerinden dile gelmesi, aslında insanlık tarihinde yeni bir şey değil. Söz söylemenin, şikâyet etmenin, isyan etmenin mümkün olmadığı ya da güvenli görülmediği ortamlarda, beden bazen tek konuşabilen organ haline gelir. Bir kız çocuğu belki bağımsızlık sonrası geleceğinden korktuğunu, okulun katı disiplininden sıkıldığını, ailesinin üzerine koyduğu beklentiyi taşıyamadığını açıkça söyleyemezdi; ama bedeni, durdurulamaz bir kahkahayla bunu dışa vurabilirdi. Bu açıdan bakıldığında salgın, sadece tıbbi bir vaka değil, aynı zamanda sessiz kalmış bir toplumun, en genç üyeleri aracılığıyla verdiği bir tepki olarak da okunabilir.

Bugün bu hikâyeye baktığımızda, onu uzak ve egzotik bir anekdot olarak bir kenara koymak cazip gelebilir; sanki bu sadece altmış yıl önce, bize benzemeyen bir toplumda yaşanmış tuhaf bir olaydı. Ama zihnin bedene bu kadar güçlü komutlar verebildiğini, toplumsal gerilimin bireysel semptomlara bu kadar sessizce dönüşebildiğini görmek, aslında bugünün dünyasına da bir ayna tutuyor. Belki de asıl soru, Tanganyika'daki o okulda neden gülme patladığı değil, bizim bugün hangi gerilimleri, hangi sözü söylenemeyen şeyleri bedenlerimizde taşıdığımız olmalı.