Sight & Sound Anketi: Sinemada En İyi Film Mümkün mü?
Yetmiş yıldır sorulan aynı soruya her on yılda bambaşka bir film yanıt veriyor, peki bu değişen seçim gerçekten bir gelişme mi?

Sight and Sound anketi yetmiş yılı geçti, dünyanın dört bir yanından eleştirmenler ve yönetmenler her on yılda bir aynı soruyla karşı karşıya kalıyor: Sinema tarihinin en iyi filmi hangisi? Soru değişmiyor ama cevap her seferinde başkalaşıyor, sanki aynı dağın tepesine farklı yollardan tırmanan insanlar her defasında başka bir manzarayla karşılaşıyor. Bu tekrar eden dönüşüm bana hep şunu sordurttu: Gerçekten bir gelişme mi yaşanıyor, yoksa biz sadece kendi zamanımızın aynasında kendimize bakıp onu sinemanın zirvesi ilan mı ediyoruz? Bu sorunun peşine düşmek, aslında estetik yargının ne kadar kırılgan, ne kadar zamana ve iktidara bağlı bir şey olduğunu görmek demek.
Oy Veren Kim, Seçilen Ne?
Anketin en çok görmezden gelinen ayrıntısı, eleştirmenlerin ve yönetmenlerin aslında iki ayrı oylama yapması. Film yazarları bir listeye oy verirken, filmi çeken insanlar kendi tercihlerini farklı bir zeminde dile getiriyor ve bu iki grup çoğu zaman aynı ismi zirveye taşımıyor. Bir yönetmenin gözünde teknik cesaret ya da anlatı yapısının kırılma noktası öne çıkarken, bir eleştirmenin gözünde o filmin kültürel yankısı ya da biçimsel yeniliği belirleyici oluyor. Yani aynı sinema tarihine bakan iki grup insan, kendi mesleki konumlarının süzgecinden geçirdikleri bambaşka filmlerle çıkıyor karşımıza.
Bu ayrım bana şunu gösteriyor: en iyi film dediğimiz şey, bir laboratuvar ölçümü gibi herkesin aynı sonuca ulaşacağı nesnel bir gerçeklik değil, bakış açısına göre şekillenen bir inşa. Bir köprüyü mühendis gözüyle değerlendirmekle bir yayalık olarak değerlendirmek nasıl farklı sonuçlar doğurursa, sinemaya yapan gözüyle bakmakla izleyen gözüyle bakmak da öyle farklı zirveler üretiyor. Bu noktada biri çıkıp diyebilir ki, belki de bu farklılık bir zayıflık değil, sinemanın zenginliğinin kanıtı. Katılıyorum, ama bu zenginliğin kendisi bile bize şunu hatırlatıyor: tek bir en iyi filmin var olduğu fikri, baştan çatlak bir zemine kuruluyor.

Elli Yıllık Tahtın Devrilişi
Citizen Kane'in bu ankette on yıllar boyunca sarsılmaz bir biçimde birinci sırada durması, sinema tarihi yazımının ne kadar istikrarlı göründüğünü kanıtlar gibiydi. Film, onlarca yıl boyunca neredeyse dokunulmaz bir referans noktası, bir ölçüt haline gelmişti; genç eleştirmenler bile onu sorgulamadan kabul ediyordu, çünkü önceki kuşaklar zaten bu konuda hemfikir olmuştu. Ama 2012 yılında bu taht, kimsenin beklemediği bir biçimde Vertigo'ya geçti ve bu değişim, sinema çevrelerinde hem bir şaşkınlık hem de bir rahatlama yarattı, sanki herkes aslında bu değişimi bekliyordu ama söylemeye çekiniyordu.
Bu devrilişin asıl anlamı, hangi filmin daha iyi olduğunda değil, neden değiştiğinde gizli. Hitchcock'un filmi aniden daha mükemmel hale gelmedi elbette, değişen şey izleyen kuşağın kendi kaygılarını, kendi psikanalitik ve biçimsel merakını o filmde daha güçlü bulması oldu. Burada bir itiraz akla geliyor: belki de Vertigo'nun yükselişi, sadece daha önce fark edilmeyen bir derinliğin nihayet görülmesiydi, yani bir gelişme, bir ilerlemeydi. Ama bu itiraz bile kendi içinde çelişkili, çünkü eğer bir filmin değeri elli yıl boyunca gözden kaçabiliyorsa, estetik yargının sabit bir hakikati yakaladığını nasıl iddia edebiliriz? Beğeni, kuşaktan kuşağa taşınan bir uzlaşıdan ibaret, her uzlaşı gibi kırılgan ve geçici.
Jeanne Dielman'ın Zirveye Taşıdığı Soru
2022 anketinde Chantal Akerman'ın Jeanne Dielman, 23 Quai du Commerce, 1080 Bruxelles filminin ilk sıraya yerleşmesi, listenin yetmiş yıllık tarihinde bir kadın yönetmenin ilk kez bu konuma gelmesi anlamına geliyordu. Bu haber duyulduğunda bazı çevreler bunu uzun süredir ertelenmiş bir adaletin gecikmiş tezahürü olarak karşıladı, bazıları ise listenin artık estetikten çok kimlik politikasına teslim olduğunu söyledi. İkisi de kendi açısından haklı bir kaygıyı dile getiriyor ama ikisi de aynı kör noktayı paylaşıyor: listenin hiçbir zaman saf estetikten ibaret olmadığını unutuyorlar.
Jeanne Dielman'ın yükselişi bence bir skandal değil, anketin doğasının açık bir itirafı. Eğer bir film kırk yıl boyunca listelerde görünmeyip birden bire zirveye çıkabiliyorsa, bu, filmin kendisinin aniden değiştiği anlamına gelmiyor, oy verenlerin kompozisyonunun, ilgi alanlarının ve neyi görünür kılmaya değer bulduklarının değiştiği anlamına geliyor. Sinema kanonu, müzede duran dondurulmuş bir heykel değil, sürekli el değiştiren bir harita, her kuşak kendi sınırlarını çizip kendi başkentini ilan ediyor. Bu da bize kanonun aslında bir güç meselesi olduğunu gösteriyor, kimin oy verdiği, kimin görünür olduğu, kimin unutulduğu listenin şeklini belirliyor, estetik yargı bu güç ilişkilerinin üstüne sonradan giydirilen bir kılıf.
Bütün bu değişimlere bakınca insan şunu sormaktan kendini alamıyor: belki de sorduğumuz soru baştan yanlış kuruluyor. Tarihin en iyi filmi diye bir şey aramak, aslında hiçbir zaman var olmayan bir sabiteyi arama çabası, her on yılda bir aynı başlığı yeniden yazan ama asla tatmin olmayan bir alışkanlık. Belki de anketin değeri, bir cevap vermesinde değil, her seferinde o cevabı elimizden alıp bize kendi zamanımızın yüzünü göstermesinde. Vertigo'nun Citizen Kane'i, Jeanne Dielman'ın Vertigo'yu devirmesi, bize en iyi filmin ne olduğunu değil, biz kimiz sorusunu her on yılda bir yeniden sorduruyor, bu yüzden belki asıl soru değişmiyor ama cevabın kendisi, kendi başına küçük bir tarih yazıyor.
İlgili Denemeler
Aşkın Türevi: İnsan Denen Problemin Matematiği
Alpay önce en yakın yerden başlıyor. Kadın ve erkek, iki bilinmeyenli bir denklem. Eski sevgililer, kapanmış bir küme. Evlilik, sonsuzluğa açılan bir parantez. Bunlar edebî süs değil, bir okuma biçimi: aynı olay başka bir dille anlatıldığında birden görünür hale geliyor.
Umutlarını Ahirete Erteleyen Bir Medeniyet
İnsanlık tarihinin en tuhaf dönemlerinden birinden geçiyoruz. Bir yandan Mars'a gitmeyi, başka gezegenlerde yaşam kurmayı, insan ömrünü uzatmayı, hastalıkları yenmeyi ve makinelerle düşünebilen sistemler geliştirmeyi konuşuyoruz. Diğer yandan yeryüzünde birbirimize yaşanabilir bir dünya bırakıp bırakamayacağımızdan emin değiliz.
Uzaylılar Neden Dünyayı Seçti? Evrende Başka Yer Yok mu?
Uzaylılar neden koskoca evrende tam da Dünya'yı seçti? Stephen King'in iddiasından insanlığın kozmik megalomanisine ironik bir bakış.
Tartışma (0)
Henüz yorum yok. İlk yorumu siz yapın.
Bültene katıl
Yeni denemeler haftada bir e-posta kutuna gelsin.