ceride.co
Deneme · Felsefe

Aşkın Türevi: İnsan Denen Problemin Matematiği

Kitabın iddiası burada başlıyor ve sonuna kadar taviz vermiyor. Bazen sorun, hayatın karmaşık olması değil; bizim onu açıklamak için kullandığımız modelin fazlasıyla basit olmasıdır. Bu tek cümle kitabın bütün mimarisini taşıyor.

semra alpay· 5 dakikada okunur
Sokratik tartışma
Dinle
Aşkın Türevi: İnsan Denen Problemin Matematiği

askin-turevi-02-kadin-ve-erkek-iki-bilinmeyenli-denklem

askin-turevi-18-sifirin-felsefesi

Aşkın Türevi: İnsan Denen Problemin Matematiği

Bir ilişkinin değişim hızı hesaplanabilir mi? Semra Alpay bu soruyu ciddiye alıyor, hatta sonuna kadar götürüyor: aşkın türevini alıyor, yalnızlığın integralini alıyor, kaderi bir algoritmaya bağlıyor. Ama Aşkın Türevi, matematiğin hayatı açıkladığını göstermiyor. Tam tersini gösteriyor: hayatı anlatmak için kurduğumuz modeller, anlatmaya çalıştığımız şeyin yanında gülünç derecede küçük.

Kitabın iddiası burada başlıyor ve sonuna kadar taviz vermiyor. Bazen sorun, hayatın karmaşık olması değil; bizim onu açıklamak için kullandığımız modelin fazlasıyla basit olmasıdır. Bu tek cümle kitabın bütün mimarisini taşıyor.

Alpay önce en yakın yerden başlıyor. Kadın ve erkek, iki bilinmeyenli bir denklem. Eski sevgililer, kapanmış bir küme. Evlilik, sonsuzluğa açılan bir parantez. Bunlar edebî süs değil, bir okuma biçimi: aynı olay başka bir dille anlatıldığında birden görünür hale geliyor.

Sonra mesele genişliyor ve kitap asıl sesini buluyor. Akraba oturmaları olasılık teorisiyle, komşular karşılaştırmalı üstünlükle, sosyal medya sonsuz serilerle, bürokrasi bitmeyen döngülerle okunuyor. Bir noktadan sonra okur yalnızca kendi ilişkilerini değil, içinde yaşadığı sistemi de sorgulamaya başlıyor. Kitabın en rahatsız edici tarafı da burada: mizah tam da bu sorgulama başladığında devreye giriyor.

Düzen Bakanlığı her sabah evleri topluyor, akşam evler yeniden dağılıyor. Kader Kayıt Bürosu bütün tesadüfleri dosyalıyor ama hiçbir soruya cevap vermiyor. Bakım Dairesi, bozulmayan eşya belgesi düzenleyerek insanların inançlarını garanti altına alıyor. Bu kurumlar güldürmek için kurulmuş dekorlar değil. Gündelik hayatta normal saydığımız davranışların, alışkanlıkların ve bürokratik mekanizmaların ne kadar anlamsızlaşabildiğini gösteren ölçüm aletleri. Kitabın mizahı, insanın kendisini fazla ciddiye aldığı noktada devreye giriyor. Yani neredeyse her zaman.

İlerleyen bölümlerde ton yine değişiyor ve matematiksel düşünce felsefi bir alana taşınıyor. Mutluluk, gerçekleşenin beklenene oranı olarak tanımlanıyor: paydası büyük olan herkesin kaybettiği bir kesir. Yaşlanma, takvimin doğrusal ilerleyişiyle zihnin onu yaşayışı arasındaki fark üzerinden okunuyor. Erteleme, tembellik değil, eyleme geçmemenin maliyeti. Hayatın entropisinde düzenin sürekli enerji istediği anlatılıyor ve ilişkiler bu hesaba dahil ediliyor: bir bağın bitmesi bazen tek bir olay değil, uzun süre yapılmayanların toplamı. Kaderin Algoritması'nda tesadüf, olasılık ve zamanlama sorgulanıyor; Sıfırın Felsefesi'nde anlam, kimlik ve yeniden başlama fikri.

Her bölümün sonunda bir Komut Satırı var. Bunlar özet değil: emir kipinde yazılmış kısa çıkarımlar ve okura bırakılmış sorular. Kitap okuru seyirci koltuğunda bırakmıyor, alışkanlıklarını, kararlarını ve tekrar eden davranışlarını yeniden hesaplamaya çağırıyor. Bir kitabın okurdan isteyebileceği en zor şey budur.

Sonunda kusursuz bir hayat formülü yok. Son bölümün adı bunu açıkça söylüyor: Sonuç: Denklem Çözülemedi. Çünkü bazı denklemlerin çözümü yoktur. Değişkenler sürekli değişir, koşullar dönüşür, dün doğru olan karar bugün yeniden değerlendirilmek zorunda kalır. Belki de mesele her şeyi çözmek değil, doğru soruyu sormayı öğrenmektir.

Matematik ciddi bir iştir. İnsan ise başlı başına bir problemdir.

Aşkın Türevi – Duyguların Matematiği, Aşkın Algoritması. Yazan: Semra Alpay. Kitap şimdi Amazon'da ve Kobo da .. Türkçesi çok yakında....

Denklem çözülemedi. Kitap yazıldı.