ceride.co
Deneme · Bilim

Schmidt Acı Endeksi: Bilimin Uğruna Acıya Direnmek

Justin Schmidt, öznel bir duyguyu bilimsel bir ölçeğe dönüştürmek için kendi bedenini onlarca kez sokturdu.

Ceride· 5 dakikada okunur
Sokratik tartışma
Dinle
Schmidt Acı Endeksi: Bilimin Uğruna Acıya Direnmek

Bir insanın kendi bedenini bilimin hizmetine sunması, genellikle kahramanlık hikâyeleriyle anlatılır; oysa Justin Schmidt'in hikâyesinde kahramanlıktan çok merak var, biraz da inatçılık. Entomolog olarak kariyerine başladığında önünde dururan soru basitti görünüşte: bir böcek soktuğunda hissedilen acı nasıl ölçülür? Ama bu basit soru, bilimin en çok kaçındığı bir alana açılıyordu, çünkü acı dediğimiz şey tamamen özneldi, kişiden kişiye değişiyordu, dil aracılığıyla ancak kısmen aktarılabiliyordu. Schmidt bu belirsizliği ortadan kaldırmak için sıradışı bir yol seçti: anket dağıtmak, başkalarının anlatımına güvenmek yerine, kendini sokulmaya bıraktı. Yıllar boyunca onlarca farklı türün sokmasına kendi bedenini açtı ve her birini aynı titizlikle kayda geçirdi. Bu metin, bir bilim insanının öznel bir duyguyu nasıl veriye dönüştürdüğünü, bunu yaparken bilime ve kendine ne kattığını soruyor.

Bir Bilim İnsanının Bedeni Laboratuvara Dönüşüyor

Bilimsel yöntemin klasik kuralı, araştırmacının gözlemlediği şeyden mümkün olduğunca ayrı durmasıdır. Deneyci, deneyin dışında kalır; ölçtüğü şeyin bir parçası olmaz. Schmidt bu kuralı tersine çevirdi. Böcek sokmalarının acısını ölçmek istediğinde, insanlara anket doldurtmanın güvenilmez olduğunu fark etti; çünkü acı eşiği kişiden kişiye öyle farklıydı ki, bir kişinin "dayanılmaz" dediği şey başka birinin "hafif" dediğiyle aynı noktayı işaret etmiyordu. Bu kakofoniyi düzeltmenin tek yolu, tek bir referans noktası bulmaktı: tek bir beden, tek bir sinir sistemi, tüm sokmaları aynı duyarlılıkla kaydeden tek bir gözlemci. Schmidt bu gözlemci kendisi oldu. Laboratuvar artık dört duvarlı bir oda değildi, onun koluydu, bacağıydı, bazen dudağıydı.

Bu seçim, ilk bakışta tuhaf, hatta biraz aşırı görünebilir. Neden bir insan, bilim adına kendini tekrar tekrar acıya maruz bırakır? Burada akla gelen itiraz şu olabilir: bireysel deneyim, genellenebilir bir ölçek için yeterli bir temel midir? Bir kişinin acı algısı, türün geneline nasıl yayılır? Schmidt'in verdiği cevap, mükemmel bir genelleme değil, tutarlı bir karşılaştırma sunmaktı. Amacı, "bu sokma objektif olarak şu kadar acı verir" demek değildi; amacı, "bu sokma, öbür sokmaya kıyasla daha şiddetlidir" diyebilmekti. Bu ayrım küçük görünür ama bilimsel olarak devrim niteliğindedir, çünkü öznelliği yok etmeye çalışmak yerine, öznelliği sabit bir noktadan ölçmeyi seçmiştir. Kendi bedenini sabit nokta yaparak, değişkenliği azaltmış, karşılaştırmayı mümkün kılmıştır.

Schmidt Acı Endeksi: Bir Bilim İnsanı Neden Kendini Böceklere Isırttı?

1'den 4'e: Acının Şiirsel Dili

Schmidt'in geliştirdiği ölçek, sayısal bir dörtlü sistemdi; en hafif sokma bir, en şiddetlisi dört olarak sınıflandırılıyordu. Ama bu sayılar, kendi başlarına hiçbir şey anlatmıyordu. Bir rakam, hissedilen şeyin ne olduğunu aktaramaz; "üç" demek, kimseye bir yanma hissinin nasıl bir şey olduğunu öğretmez. Schmidt bu boşluğu edebî bir sezgiyle doldurdu. Her sokmayı yalnızca bir numarayla değil, aynı zamanda canlı, görsel, bazen şaşırtıcı derecede şiirsel bir betimlemeyle tanımladı. Acı, onun elinde artık soğuk bir veri noktası değildi; bir imgeye, bir benzetmeye, hatta küçük bir öyküye dönüşüyordu. Bu yaklaşım, bilimin genelde reddettiği bir şeyi savunuyordu: dilin, sayının ulaşamadığı yere ulaşabileceğini.

Burada ilginç olan, Schmidt'in bilim ile edebiyat arasına çizilen keskin çizgiyi fiilen bulandırmasıdır. Bilim insanları genellikle metaforu güvenilmez bulur, çünkü metafor öznel çağrışımlara açıktır, herkes için aynı şeyi çağırmaz. Oysa Schmidt'in betimlemeleri tam da bu öznelliği kucaklayarak işe yaradı; çünkü okuyucu, bir sayının soğukluğunda kaybolmak yerine, bir imgenin sıcaklığında acıyı hayal edebiliyordu. Bu da bize şunu gösteriyor: bilim, her zaman soyutlamaya kaçarak güvenilir olmaz; bazen somut bir imge, sayıdan daha dürüst bir aktarım aracı olabilir. Schmidt'in ölçeği, bu yüzden hem bir bilim belgesi hem de küçük bir edebî metin gibi okunabilir; ikisi arasındaki gerilim, metnin gücünü oluşturur.

Bugünün Ağrı Bilimine Düşen İz

Schmidt'in yöntemi, kendi döneminde tuhaf, belki de amatörce görünmüş olabilir. Ama bugün ağrı bilimi, tam da onun karşılaştığı sorunla boğuşuyor: acı nasıl ölçülür, nasıl standartlaştırılır, bir kişinin deneyimi başka bir kişiye nasıl aktarılır? Modern klinik ortamlarda hâlâ hastalardan acılarını birden ona kadar bir sayıyla ifade etmeleri istenir; bu basit ölçek, Schmidt'in yıllar önce fark ettiği aynı sınırlılıkla malul. Bir sayı, hissedilen şeyin dokusunu, rengini, ritmini anlatamaz. Bu yüzden son yıllarda ağrı araştırmacıları, salt sayısal ölçeklerin yanına betimleyici dil eklemeye, hastanın kendi kelimeleriyle acısını tarif etmesine izin vermeye başladı. Bu, Schmidt'in sezgisel olarak yaptığı şeyin, bilimsel literatürde yavaşça kabul görmesi gibi okunabilir.

Kendi-deney etiği ise ayrı bir tartışma alanı açıyor. Bir bilim insanının kendini tekrar tekrar riske atması, bugünün etik kurullarının onay vermekte zorlanacağı bir pratik. Peki bu, Schmidt'in yönteminin değerini düşürür mü? Burada akla gelen bir karşı görüş, bireysel fedakârlığın bilimsel geçerlilik için gerekli olmadığını, aksine tehlikeli bir örnek oluşturduğunu söyleyebilir. Ama Schmidt'in durumu özeldi; o, başkasını riske atmadı, sadece kendi bedenini, kendi rızasıyla, kontrollü koşullarda kullandı. Bu, bilimin bazen kuralların dışına çıkarak ilerlediğini hatırlatıyor bize; her büyük yöntem yeniliği, başlangıçta tuhaf, hatta sakıncalı görünebilir. Zamanla, o tuhaflık, yeni bir normun temeli olabilir.

Schmidt'in hikâyesi, aslında bilimin kendisiyle ilgili daha büyük bir soruyu da gündeme getiriyor: öznel olan, bilimsel olarak değersiz midir? Çoğu zaman bilim, ölçülebilir olanı değerli, ölçülemeyeni ise dışarıda bırakılması gereken bir gürültü olarak görür. Ama acı, rüya, haz, korku gibi deneyimler tam da bu gürültünün içinde yaşar; onları dışarıda bırakmak, insan deneyiminin büyük bir kısmını bilim dışına itmek demektir. Schmidt, bedenini laboratuvara dönüştürerek bu dışlanmayı bir ölçüde tersine çevirdi; öznelliği reddetmek yerine, ona bir çerçeve kazandırdı. Bu çerçeve kusursuz değildi, hiçbir zaman olamazdı da; ama en azından bir başlangıç noktası sundu, karşılaştırma imkânı doğurdu, dilin bilime, bilimin dile borçlu olduğunu gösterdi.

Bugün onun ölçeğini okuyan biri, belki bir arı sokmasının tarifini gülümseyerek geçer, belki bir eşekarısının tarifinde ürperir. Ama asıl kalan şey, bu tariflerin arkasındaki ısrarcı merak: bir insanın, kendi acısını başka insanların anlayabileceği bir dile çevirmek için gösterdiği çaba. Bilim bazen soğuk sayılardan ibaret görünür, oysa Schmidt'in mirası bize hatırlatıyor ki, en kişisel deneyimler de, doğru bir sabırla, ortak bir anlayışa dönüşebilir. Belki de bilimin en insani tarafı tam burada saklı: bir kişinin tekil acısını, herkesin paylaşabileceği bir bilgiye dönüştürme çabasında.