Operation Popeye: Bulutların Silaha Dönüştüğü Gizli Proje
Bir ordu, düşmanın geçtiği yolları çamura boğmak için gerçekten hava durumunu silaha çevirebildi mi?

ABD ordusunun gökyüzüyle bir anlaşması olduğunu düşünmek garip gelebilir. Oysa savaş tarihinin en sessiz bölümlerinden biri, tam da bu anlaşmanın hikâyesini anlatır. Bir ülke düşmanının yürüdüğü yolu çamura çevirmek için bulutlara el atabilir mi? Bu soru kulağa bilim kurgu gibi gelse de, Vietnam Savaşı'nın ortasında gerçek bir askeri doktrine dönüştü. Operation Popeye adıyla bilinen bu proje, gökyüzünü bir cephe hattına, bulutları da bir mühimmata çevirdi. Bugün iklim mühendisliği üzerine yürüttüğümüz tartışmaların kökenine indiğimizde, aslında bu eski ve örtük operasyonun izlerine rastlıyoruz.
Gümüş İyodürle Yağdırılan Savaş
1967 ile 1972 arasında, ABD Hava Kuvvetleri'ne bağlı uçaklar Laos üzerindeki bulutları gümüş iyodürle tohumladı. Amaç basitti ama cüretkârdı: Ho Chi Minh yolunu, Kuzey Vietnam kuvvetlerinin güneye asker ve malzeme taşıdığı bu kritik güzergâhı, mevsim normalinin ötesinde yağmurla sırılsıklam etmek. Çamura gömülen kamyonlar, erimiş yollar, geçişi tıkanan konvoylar; düşmanı ateş etmeden, mermi sıkmadan yavaşlatmanın yolu buydu. Askeri planlamacılar için bu, savaşın fiziksel coğrafyasını değiştirmenin bir yoluydu; doğayı doğrudan bir silah deposuna çevirmek gibi bir şeydi.
Burada durup düşünmek gerekiyor: bir bombanın ne yaptığını biliriz, ama bir bulutun ne yaptığını kim denetleyebilir? Gümüş iyodür kristalleri bulutların içine bırakıldığında, su damlacıklarının etrafında yoğunlaşacağı çekirdekler oluşturuyor ve bu da yağmuru tetikliyor. Teorisi kâğıt üzerinde temizdi, ama pratikte hava sistemleri sınır tanımıyordu. Bir bölgeye yağdırılan yağmur, komşu bölgeleri kuraklığa sürükleyebilir, ya da hiç beklenmeyen bir anda sivil tarım alanlarını basabilirdi. Yani ABD ordusu sadece düşmanının yolunu değil, bütün bir ekosistemin dengesini oynuyordu; bunun farkında olup olmadığı başka bir soru.

Pentagon'un İnkârı ve İfşa
1971 yılına gelindiğinde, operasyonun detayları basına sızdı. Haberler Washington'da bir şaşkınlık dalgası yarattı; çünkü ortada hem askeri hem de etik açıdan tuhaf bir hikâye vardı. Pentagon'un ilk tepkisi tam da beklendiği gibiydi: reddetmek. Sözcüler böyle bir programın var olmadığını, haberlerin yanlış bilgiye dayandığını söyledi. Ne var ki inkârın ömrü kısa sürdü, çünkü basın baskısı ve kamuoyunun ısrarı, konuyu Senato'nun masasına taşıdı.
Senato soruşturması, savaş tarihinin daha önce hiç bu kadar açık biçimde konuşulmamış bir boyutunu gözler önüne serdi: hava koşullarının, sanki bir silah sistemiymiş gibi, gizlice ve sistematik biçimde askeri amaçla kullanıldığı anlaşıldı. Bu açıklama, savaşın araçları konusunda alışık olduğumuz kategorileri sarstı. Tank, uçak, mayın; bunları anlayabiliyorduk. Ama bir bulutu silaha çevirmek, savaşın doğayla olan ilişkisini yeniden tanımlıyordu. Üstelik bu, gizliliğin kendisi kadar rahatsız ediciydi; çünkü ordunun inkâr etme refleksi, aslında ne yaptığının bilincinde olduğunu da gösteriyordu. İnsan, suçsuz olduğuna inandığı bir şeyi bu kadar ısrarla saklar mı?
ENMOD'dan Günümüz Jeomühendisliğine
Skandalın siyasi yankıları, 1977'de uluslararası bir sözleşmeye dönüştü. ENMOD, yani çevresel değişiklik tekniklerinin askeri ya da düşmanca amaçlarla kullanımını yasaklayan sözleşme, Operation Popeye'ın doğrudan mirasıdır. Burada ilginç olan, uluslararası hukukun bir teknolojiyi değil, bir niyeti yasaklamaya çalışmasıdır. Bulut tohumlama kendisi yasak değildi; tarım amaçlı kuraklıkla savaşmak için dünyanın pek çok yerinde hâlâ uygulanıyor. Yasaklanan, bu tekniğin bir çatışma aracı olarak kullanılmasıydı. Sözleşme, doğayı silahlandırmanın sınırını çizmeye çalıştı, ama bu sınırın ne kadar esnek olduğunu da aynı anda ortaya koydu.
Bugün iklim mühendisliği tartışmalarına baktığımızda, aynı gerilimin farklı bir kıyafetle sahneye döndüğünü görüyoruz. Güneş ışığını yansıtmak için atmosfere parçacık püskürtmek, okyanusları gübrelemek, bulutları parlaklaştırmak gibi öneriler, artık iklim krizine çözüm arayışı adına masada. Fark şu: Vietnam'da amaç düşmanı zayıflatmaktı, bugünse amaç gezegeni soğutmak. Ama soru aynı kalıyor, çünkü bir ülkenin attığı adım başka bir ülkenin kıyısında fırtınaya dönüşebilir. Kim karar verecek, kim sorumlu tutulacak? Teknoloji iyi niyetli bir çözüm gibi sunulsa da, kontrolü kimin elinde tutacağı sorusu Operation Popeye'daki gizlilik meselesinden çok farklı değil. İklim mühendisliği savunucuları bunun artık şeffaf, bilimsel ve uluslararası iş birliğiyle yürütülen bir alan olduğunu söyleyebilir; ama şeffaflık vaadi, geçmişte de verilmiş ve geçmişte de bozulmuş bir vaattir.
Operation Popeye'ın hikâyesi, aslında teknolojinin kendisinden çok insanın niyetiyle ilgili bir hikâye. Gümüş iyodür zararsız bir kimyasal bileşik, bulut tohumlama tek başına nötr bir teknik. Asıl mesele, bu aracı elinde tutan gücün onu neye hizmet ettirdiği. Vietnam'daki o yağmur bulutları, savaşın görünmez cephesini oluştururken, bugünün jeomühendislik projeleri de benzer bir görünmezlikle ilerliyor; çünkü gökyüzünde yapılan bir müdahaleyi, yerdeki bir patlama kadar kolay görüp anlayamıyoruz. Belki de bu yüzden tarih bize sürekli aynı soruyu fısıldıyor: doğayı kontrol etme arzumuz, onu koruma arzumuzdan her zaman daha mı güçlü?
İlgili Denemeler
İnsan Beyni Manyetik Alanı Hissedebilir mi?
Caltech'li jeofizikçi Joseph Kirschvink'in deneyi, insan beyninin manyetik alanlara tepki verdiğini gösterdi; peki bu altıncı bir his mi?
Jan Hendrik Schön: Bilim Dünyasını Kandıran Dahi
Jan Hendrik Schön'ün Bell Labs'teki sahte veri skandalı, bilimsel hakemlik sisteminin kör noktalarını nasıl gözler önüne serdi?
Barry Marshall Mide Ülseri Bakterisini Kanıtlamak İçin Kendini Enfekte Etti
Barry Marshall, mide ülserinin stresten değil bir bakteriden kaynaklandığını kanıtlamak için kendi midesine zararlı bakteriyi içerek tıp tarihine geçti.
Tartışma (0)
Henüz yorum yok. İlk yorumu siz yapın.
Bültene katıl
Yeni denemeler haftada bir e-posta kutuna gelsin.