ceride.co
Deneme · Sanat & Kültür

Banksy'nin Parçalanan Tablosu: Sanat ve Hikâye İlişkisi

Bir tablo kendi kendini yok ettiğinde sanat piyasası neyi satın aldığını yeniden sordu.

Ceride· 4 dakikada okunur
Sokratik tartışma
Dinle
Banksy'nin Parçalanan Tablosu: Sanat ve Hikâye İlişkisi

Bir eserin değerini neyin belirlediğini sorduğumuzda cevap genelde kolay gelir: fırça darbesi, renk dengesi, kompozisyon, altındaki imza. Oysa 2018 yılının bir ekim akşamı, Londra'da bir müzayede salonunda yaşanan beş saniyelik bir olay, bu kolay cevabın aslında ne kadar yetersiz olduğunu gösterdi. Çekicin vurulduğu, satışın tamamlandığı o an, tuvalin kendisi harekete geçti ve izleyicilerin önünde parça parça oldu. O geceden sonra sanat piyasası kendine hep sorduğu ama hiç bu kadar açık yanıtlamadığı bir soruyla baş başa kaldı: alınan şey nesne mi, yoksa o nesnenin etrafında örülen hikâye mi?

Çekiç Düşerken Başlayan Saniyeler

Satış anı, müzayede dünyasında genelde bir eşiktir; mülkiyetin bir elden diğerine geçtiği, eserin artık yeni sahibine ait olduğu kesin bir nokta. Banksy'nin çerçevesine önceden yerleştirdiği mekanizma, tam bu eşik anında devreye girdi ve tablo, salonun gözü önünde kendini uzun kağıt şeritlerine dönüştürdü. Burada şaşırtıcı olan sadece mekanizmanın varlığı değildi; asıl çarpıcı olan, sanatçının zamanlamayı o kadar titiz kurgulamış olmasıydı ki eser, satılmadan önce değil, tam satıldığı anda kendini imha etti. Yani ortadan kaldırılan şey bir tablo değil, bir mülkiyet anıydı.

Sanat tarihinde eserler genelde donmuş birer zaman parçası olarak düşünülür; ressamın fırçayı kaldırdığı son saniyede dondurulmuş bir görüntü. Burada ise tam tersi oldu: eser, dondurulmuş bir an olmaktan çıkıp kendisi bir olay haline geldi. Salonda oturanlar o akşam bir resme bakmıyordu, bir performansa şahit oluyordu ve performansın malzemesi tuvalin kendisiydi. Böyle bir şey karşısında insan kendine sormadan edemiyor: bir eser, kendini yok ederek daha mı çok eser olur? Çünkü o beş saniye, boyanın ya da çizginin asla veremeyeceği bir şeyi verdi; izleyene unutamayacağı bir an yaşattı.

Öğütücüden Çıkan Başyapıt

Parça Bütünden Daha Kıymetli

Bu noktada akla gelen ilk itiraz şudur: tamam, etkileyici bir sahne ama sonuçta ortada yarım kalmış, tahrip görmüş bir nesne var; bu nesnenin değeri düşmüş olmalı. Piyasa ise tam tersini söyledi. Şeritlere dönüşen o eser, birkaç yıl sonra yeniden satışa çıktığında, orijinal haliyle aldığı fiyatın kat kat üzerinde bir rakamla alıcı buldu. Burada mantık tersine döndü; eser bozulmuş değil, zenginleşmişti, çünkü artık üzerinde taşıdığı tek şey boya değil, bir olayın hafızasıydı.

Bu paradoks aslında sanat piyasasının çok eskiden beri taşıdığı bir eğilimi yüzeye çıkardı sadece. Bir ressamın hayatındaki trajik bir olay, bir eserin çalınıp geri bulunması, bir tablonun sahtekârlık iddiasıyla gündeme gelmesi, hepsi fiyatı etkiler; çünkü alıcı çoğu zaman nesneyle birlikte onun anlatısını da satın alır. Banksy'nin yaptığı, bu örtük gerçeği abartılı ama dürüst bir biçimde sahneye koymaktı. Parçalanmış kağıt şeritleri, aslında piyasaya şunu söylüyordu: beni değerli kılan tuval değil, benim başıma gelenin hikâyesi. İnsan burada durup düşünüyor; peki o zaman bir müzede gördüğümüz her eserin asıl değeri, duvardaki rengin değil, kulaktan kulağa aktarılan o anlatının mı ağırlığı?

Sahiplik Fikri Sarsıldığında

Olayın en huzursuz edici tarafı belki de şuydu: eseri yok eden kişi, hırsız ya da vandal değil, sanatçının kendisiydi. Kimliğini yıllardır gizleyen, sokakta çalışan ve galeri sistemine hep eleştirel bakan biri, kendi yarattığı şeyi kendi eliyle bozarken, aslında alıcıya şunu hatırlatıyordu: bu eser her an bana ait kalabilir, sen onu satın alsan bile. Mülkiyet dediğimiz şey, bir imza ve bir fatura kadar basit değilmiş demek ki; sanatçı isterse, satılmış bir eserin kaderine bile müdahale edebiliyormuş.

Bu da koleksiyonerle sanatçı arasındaki o sessiz güç dengesini yeniden gündeme getirdi. Normalde alıcı parayı öder, eser onun duvarına asılır ve orada artık sanatçının sözü geçmez; eser kendi hayatını yaşar. Banksy ise bu sessiz anlaşmayı bozarak, eserin üzerindeki görünmez ipi elinde tutmaya devam etti.di. Kimileri bunu bir kibir, hatta bir kontrolcülük işareti olarak okudu; kimileri ise tam tersine, sanatçının eserine karşı taşıdığı sorumluluğun, satış sözleşmesiyle bitmediğinin bir hatırlatması olarak gördü. İkisi de haklı olabilir belki, ama asıl ilginç olan şu: bu tartışmanın kendisi, eserin değerine yeni bir kat daha eklendi.

Sonunda elimizde kalan, yarısı kağıt şeridine dönüşmüş bir resim değil sadece; sanat dünyasının kendi kurallarını kendi eliyle sorguladığı bir sahne. Bir tuval kendini yok ettiğinde, aslında bize neyi satın aldığımızı değil, neden satın aldığımızı sordu. Belki de bir eserin peşinden koştuğumuzda asıl aradığımız, duvara asılacak bir yüzey değil, anlatacak bir hikâye; ve Banksy, bunu göstermek için tek yapması gerekenin, kendi yarattığı güzelliği gözümüzün önünde parçalamak olduğunu çok iyi biliyordu.