ceride.co
Deneme · Sanat & Kültür

Anish Kapoor ve Vantablack: Bir Rengin Sanatla İmtihanı

Bir sanatçı dünyanın en koyu siyahını kendine mal edince, renklerin kime ait olduğu sorusu sanat dünyasını sarstı.

Ceride· 5 dakikada okunur
Sokratik tartışma
Dinle
Anish Kapoor ve Vantablack: Bir Rengin Sanatla İmtihanı

Bir rengin herkese ait olduğunu düşünürüz, çünkü renk göz ile ışık arasında kurulan bir anlaşmadır, kimsenin tekeline girmeyecek kadar ortak bir mirastır. Oysa birkaç yıl önce bir sanatçı, dünyanın bugüne dek üretilmiş en koyu siyahını kendi adına kaydettirince, bu sarsılmaz görünen anlaşma aniden çatladı. Mesele sadece bir pigmentin kime satılacağı değildi; mesele, bir rengin bir insanın imzasına hapsedilip hapsedilemeyeceğiydi. Bu soru, ilk bakışta tuhaf bir hukuki ayrıntı gibi dursa da, aslında sanatın en eski ve en rahatsız edici tartışmasını yeniden açığa çıkardı: yaratım özgür mü, yoksa her zaman birinin eline teslim edilmiş bir kaynaktan mı doğar?

Siyahın Ele Geçirilişi

Vantablack, ışığı neredeyse tamamen yutan, bakan gözün önünde bir yüzeyi değil bir boşluğu çağrıştıran bir malzeme olarak üretildi. Teknik bir buluş olarak doğdu, havacılık ve optik sektörlerinin ihtiyacına cevap verdi, ama kısa sürede sanatçıların hayalini süsleyen bir efsaneye dönüştü. Anish Kapoor, bu malzemeyi sanatsal amaçlarla münhasır olarak kullanma hakkını elde ettiğinde, ortaya çıkan şey sadece bir ticari anlaşma değildi; bir rengin, dünyanın dört bir yanındaki binlerce sanatçının elinden alınıp tek bir atölyeye kilitlenmesiydi. Düşünün, bir ressam artık o derin, ışığı emen karanlığı tuvaline taşıyamıyor, çünkü o karanlık başka birinin imzasını taşıyor. Bu, boyanın tarihinde görülmemiş bir eşik oldu, çünkü daha önce hiçbir pigment bu kadar açık, bu kadar hukuki bir biçimde birine mal edilmemişti.

Burada asıl çarpıcı olan, Kapoor'un bunu bir kötülük olarak değil, bir sanatsal strateji olarak savunmasıydı. Her sanatçının kendine özgü bir dili, bir imzası olduğunu, bu malzemenin de onun dilinin bir parçası haline geldiğini söyledi. Bu savunmanın mantığı yok değil; sonuçta bir heykeltıraş da belirli bir mermer ocağıyla, bir ressam da belirli bir fırça tekniğiyle özdeşleşebilir. Ama mermer ocağı kimseyi mermerden mahrum etmez, teknik de başka birinin öğrenmesine engel olmaz. Vantablack’te ise durum farklıydı, çünkü ortada hukuki bir yasak vardı, bir imkânsızlık vardı. Sanat tarihinde ilk kez bir rengin kendisi, bir fikrin değil bir maddenin üzerinden resmî olarak kapatıldı. Bu kapanma, sanatın özgürce dolaşması gerektiğine dair sahip olduğumuz sarsılmaz inancı birden gözümüzün önüne, somut ve rahatsız edici bir biçimde koydu.

Bir Rengin Hapsedilişi

Pembenin İsyanı

Stuart Semple'ın verdiği yanıt, bu kapanmaya karşı sanatın hâlâ nasıl bir kaçış yolu bulabileceğini gösterdi. Semple, parlak, göz alıcı bir pembe pigment üretti ve bunu dünyadaki herkesin satın alabileceği bir biçimde sundu, tek bir istisna bırakarak: Kapoor'un bu renge dokunması mümkün değildi. Bu jest, bir çocuğun kardeşine kızıp oyuncağını paylaşmaması gibi küçük bir intikam gibi görünebilir, ama altında daha derin bir düşünce yatıyordu. Semple, bir rengin kapatılabileceği fikrine karşı, aynı silahı tersine çevirip kullandı; böylece hem bu tekelin absürtlüğünü gözler önüne serdi hem de sanatın temelde paylaşılan bir dil olduğunu hatırlattı.

Bu hamlenin gücü, sadece polemik üretmesinde değil, gerçekten işe yaramasında da ortaya çıktı. Dünyanın farklı yerlerinden sanatçılar bu pembeyi kullanarak eserler üretti, kendi tuvallerinde küçük bir direniş sahneledi. Burada ilginç olan, bu direnişin hiçbir zaman "biz de bir renge sahip çıkalım" demeye varmaması, tam tersine "hiçbir renk kapatılamaz" fikrini savunmasıydı. Semple'ın pembesi aslında bir mülkiyet iddiası değil, mülkiyetin kendisine yöneltilmiş bir alay, bir karşı söylemdi. Bu da bize gösterdi ki sanat dünyası, ticari tekellere karşı tamamen çaresiz değil; bazen en etkili cevap, ciddi bir hukuk savaşı değil, herkesin anlayacağı basit bir jest olabiliyor.

Rengin Kimin Olduğu Sorusu

Ama bu olayı sadece iki sanatçı arasında geçen renkli bir kapışma olarak görmek, meselenin asıl derinliğini kaçırmak olur. Sanat tarihine biraz daha geriden bakınca, malzemeye erişimin hep bir iktidar biçimi olduğunu fark ederiz. Rönesans'ta lapis lazuliden üretilen ultramarin, o kadar pahalıydı ki ancak en zengin kiliseler ve hanedanlar bu rengi eserlerine koyduracak gücü bulabiliyordu; bir ressamın o maviyi kullanabilmesi, yeteneğinden önce cüzdanının derinliğine bağlıydı. Yani renk hep, görünmeyen bir eşik üzerinden dağıtıldı; kimin hangi tonu kullanabileceği, çoğu zaman sanatsal bir seçim değil, ekonomik bir izin meselesiydi. Vantablack vakası, bu eski gerçeği yeniden, ama bu kez çok daha açık ve çarpıcı bir biçimde gözümüze soktu.

Burada sorulması gereken soru, bir rengin kime ait olduğu değil, bir rengin neden birine ait olabildiğidir. Çünkü eğer malzemeye erişim her zaman bir güç meselesiyse, sanatın özgürlüğü hiçbir zaman tam anlamıyla var olmadı; sadece bu kısıtlamalar bazen görünmez, bazen de Vantablack örneğindeki gibi fazlasıyla görünür oldu. Belki de asıl rahatsızlık buradan geliyor, çünkü alışık olduğumuz görünmez eşikleri unutmayı tercih ediyoruz, ama bir sanatçı bu eşiği hukuki bir belgeye dönüştürdüğünde, görmezden gelme lüksümüz elimizden alınıyor. Bu da bizi, sanatın hep özgür bir alan olduğu masalından uyandırıyor, çünkü o masalın içinde bile her zaman birinin kapıyı tuttuğu bir oda vardı.

Sonunda elimizde kalan, çözülmüş bir tartışma değil, daha dikkatli sorulmuş bir soru oluyor. Bir rengin hapsedilişi, bize sanatın hiçbir zaman tamamen masum bir özgürlük alanı olmadığını, her dönemde malzemeye, araca, erişime dair sessiz bir mücadelenin sürdüğünü gösteriyor. Kapoor'un siyahı, Semple'ın pembesi, aslında aynı madalyonun iki yüzü; biri kapatmanın, diğeri açmanın ne kadar mümkün olduğunu gösteriyor. Belki de bundan çıkarmamız gereken ders, bir rengin asla tam anlamıyla özgür olmadığı değil, her kapanan rengin karşısında bir gün başka birinin, kendi pembesini bulup o kapıyı yeniden aralayabileceği. Renk, bu yüzden hiçbir zaman sadece bir pigment değil, her zaman kimin elinde kaldığını soran bir sorudur.