ceride.co
Deneme · Bilim

Neubauer Üçüzleri: Gizli Bir Bilimsel Deneyin Hikayesi

1961'de New York'ta doğan tek yumurta üçüzleri, kaderin değil bir araştırmacının gizli planının eseri olarak birbirinden ayrıldı.

Ceride· 4 dakikada okunur
Sokratik tartışma
Dinle
Neubauer Üçüzleri: Gizli Bir Bilimsel Deneyin Hikayesi

Bazı hikâyeler önce sıradan bir rastlantı gibi görünür, sonra yavaş yavaş bir komplo teorisine dönüşür. Neubauer ikizlerinin, daha doğrusu üçüzlerinin hikâyesi tam da bu çizgide ilerliyor. 1961'de New York'ta doğan tek yumurta üçüzlerin birbirinden habersiz büyümesi, kaderin garip bir cilvesi değil, bir psikiyatristin masasında sabırla çizilmiş bir planın parçasıydı. Bu öyküyü her düşündüğümde kendime hep aynı soruyu sorarım: bilim, insanı anlamak isterken tam olarak hangi noktada insana zarar vermeye başlar? Bu sınırı çizmek göründüğü kadar kolay değil, çünkü merak dediğimiz şey çoğu zaman masum bir dürtüyle başlar ve sessizce kontrolden çıkar.

Üç Yabancının Tesadüfi Buluşması

1980 yılında New York'ta bir üniversite yurduna taşınan genç bir adam, koridorda karşılaştığı herkesin kendisine tuhaf bir aşinalıkla baktığını fark eder. Birkaç gün içinde, kendisiyle neredeyse aynı yüze, aynı yürüyüşe, hatta aynı gülüşe sahip bir başka gençle tanışır. Olay burada bitmez; kısa süre sonra üçüncü bir genç de bu tuhaf benzerlik zincirine eklenir. Üçü de aynı yıl doğmuş, aynı şehirde evlatlık verilmiş ve birbirlerinin varlığından tamamen habersiz büyümüştür. Medya bu buluşmayı önce sıcak bir insani hikâye olarak anlatır; üç kardeşin yıllar sonra birbirini bulması, talihin güzel bir şakası gibi sunulur.

Ama bu tesadüf, aslında hiç de tesadüf değildir. Üçlünün birbirini bulması gazetelerde "kader" kelimesiyle süslenirken, perde arkasında çok daha soğuk bir gerçek saklıdır: bu üç çocuk, doğdukları günden itibaren bir araştırmacının gözlem listesinde yer almış, farklı ailelere özellikle dağıtılmış ve yıllarca fark ettirilmeden takip edilmiştir. Burada asıl çarpıcı olan, tesadüfün kendisi değil, tesadüf görünen şeyin ardında yatan planın ne kadar uzun süre gizli kalabildiğidir. İnsan aklı, karşılaştığı garip benzerlikleri genellikle "evrenin işi" diye yorumlamaya meyillidir; oysa bu örnekte evrenin hiçbir payı yoktur, sadece bir masanın üzerindeki dosyaların payı vardır.

Neubauer İkizleri: Bilim İnsanları Ayrılan Üçüzleri Neden Gizlice İzledi?

Louise Wise Services ve Sessiz Protokol

Bu dosyaların kaynağı, dönemin tanınmış evlat edinme kurumlarından biri olan Louise Wise Services'tir. Kurum, elinde tek yumurta ikiz veya üçüz bebekler bulunduğunda, bunları normal evlat edinme süreçlerinden ayrı bir yola yönlendirir. Psikiyatrist Peter Neubauer ile yapılan gizli anlaşma sayesinde, bu bebekler bilinçli olarak birbirinden farklı sosyoekonomik düzeydeki ailelere verilir; biri varlıklı bir evde büyürken, diğeri daha mütevazı koşullarda yetişir. Evlat edinen ailelere ise çocuklarının bir ikizi ya da üçüzü olduğu söylenmez. Onlar, sıradan bir evlat edinme hikâyesi yaşadıklarını düşünerek büyütürler çocuklarını; oysa aslında bir deneyin, haberleri olmadan, birer figüranı hâline gelmişlerdir.

Burada insanı asıl ürperten şey, yalanın büyüklüğü değil, yalanın ne kadar sistemli bir biçimde sürdürüldüğüdür. Araştırmacılar yıllar boyunca bu ailelerin evlerine düzenli ziyaretler yapar, çocukların gelişimini video kayıtlarıyla belgeler, testler uygular; tüm bunları "rutin bir evlat edinme takibi" kisvesi altında sürdürür. Aileler, evlerine gelen bu yabancıların aslında bilimsel bir protokolün parçası olduğunu bilmeden kapılarını açar. Bir anlamda, en mahrem alan olan ev içi hayat, bilim adına gözetlenen bir sahneye dönüşür; ve bu dönüşüm, hiçbir onay, hiçbir rıza olmadan gerçekleşir. İnsan bir anlığına kendini bu ailelerin yerine koyduğunda, güvenin bu kadar kolay araçsallaştırılabilmesinin ne kadar rahatsız edici olduğunu fark eder.

Doğa-Çevre Sorusunun Ödediği İnsani Bedel

Bütün bu gizliliğin ardında yatan soru, kendi başına hiç de kötü niyetli değildir: insanı belirleyen şey doğası mı, yoksa büyüdüğü çevre mi? Bu soru, psikoloji tarihinin en eski ve en kışkırtıcı tartışmalarından biridir ve Neubauer'ın projesi, bu soruyu cevaplamak için biricik bir fırsat sunduğunu düşünür. Aynı genetik yapıya sahip çocukları farklı ortamlarda büyüterek, hangi özelliklerin kalıtımla geldiğini, hangilerinin çevreyle şekillendiğini net bir biçimde ayırt edebileceğini hayal eder. Bilimsel merak açısından bakıldığında bu fikir baştan çıkarıcıdır; sonuçta insanlık yüzyıllardır bu soruyu soruyor, ama hiçbir zaman bu kadar "temiz" bir deney tasarımına sahip olamamıştır.

Ama işte tam burada, bilimin kendi iç mantığı ile insani sorumluluk birbirinden ayrılır. Bir deneyin bilimsel açıdan mükemmel olması, onu etik açıdan da kabul edilebilir kılmaz; çünkü bu çocuklar, bir laboratuvar faresi gibi davranılmayı hiçbir zaman kabul etmemiştir, çünkü kabul etme şansları bile olmamıştır. Bazıları bu noktada "sonuçta çocuklara zarar verilmedi, sadece gözlemlendiler" diyebilir; ama gözlemlenmek de, bilmeden ve izin vermeden gerçekleştiğinde, bir tür el koymadır. Birinin hayatını, haberi olmadan bir veri noktasına indirgemek, fiziksel bir zarar vermese de, o kişinin kendi hikâyesi üzerindeki hakkını çalar. Bugün araştırma etiği komitelerinin bu kadar titiz çalışması, imza formlarının bu kadar uzun olması, biraz da bu projenin bıraktığı utançla ilgilidir; bilim dünyası, bir daha böyle bir sessizliğe izin vermemek için kendini sıkı kurallarla çevreler.

Bu üçüzlerin hikâyesini düşündükçe, insan merakının ne kadar kolay bir biçimde kibre dönüşebildiğini fark ediyorum. Neubauer, belki de gerçekten insanlığa faydalı bir bilgi üretmeyi istiyordu; belki kendi disiplinine büyük bir katkı sunacağına inanıyordu. Ama iyi niyet, başkasının hayatı üzerinde söz hakkını kendinde görmeyi haklı çıkarmaz. Bu hikâye bize, bilimin ilerlemesinin bazen insana duyulan saygıyı geride bıraktığını, ve bu ikisinin arasındaki dengeyi kurmanın hiçbir zaman otomatik gerçekleşmediğini hatırlatıyor. Üç yabancının bir koridorda birbirine şaşkınlıkla bakması, aslında bir laboratuvarın kapısının en sessiz biçimde açılmasıydı; ve o kapının ardında ne olduğunu anlamak için, önce o şaşkınlığın hiç de tesadüf olmadığını kabul etmemiz gerekiyor.