Michael Gazzaniga: Beynimizdeki İki Farklı Bilinç
Epilepsi nöbetlerini durdurmak için kesilen bir beyin bağı, tek bir bedende iki ayrı zihnin var olup olamayacağını sorgulattı.

Zihnimizin tek bir merkezden yönetildiğine, "ben" dediğimiz şeyin bölünmez bir bütün olduğuna dair neredeyse sorgusuz bir inancımız var. Sabah gözümüzü açtığımızda, bir fincan kahve içerken ya da hayatımızı değiştirecek bir karar verirken, içimizde tek bir sesin konuştuğunu düşünürüz. Oysa bu sezgi, nörobilimin en tuhaf ve en huzursuz edici deneylerinden biriyle temelden sarsıldı. Ameliyat masasında, şiddetli epilepsi nöbetlerini durdurmak için kesilen ince bir doku şeridi, kafatasımızın içinde iki farklı zihnin yan yana, birbirinden habersiz yaşayabileceğini gösterdi. Michael Gazzaniga'nın adı, nörobilim tarihine tam da bu keşifle yazıldı; o, beynin iki yarım küresinin birbirinden bağımsız çalışabildiğini ortaya koyarak bilinç dediğimiz şeyin ne olduğunu yeniden sormamıza neden oldu.
Corpus Callosum Kesildiğinde Ne Olur?
Beynimizin sağ ve sol yarım küresi, corpus callosum denen yoğun bir sinir lifleri demetiyle birbirine bağlı durur. Bu bağ sayesinde iki taraf durmadan bilgi alışverişi yapar, aynı anıyı paylaşır, aynı dünyayı görür gibi hareket eder. Ama bazı epilepsi hastalarında nöbetler bu köprüyü kullanarak bir yarım küreden diğerine sıçrıyor, beyni baştan sona ele geçiriyordu. Yirminci yüzyılın ortalarında cerrahlar çaresiz bir çözüme yöneldi: corpus callosum'u keserek iki yarım küreyi birbirinden tamamen ayırmak. Nöbetler gerçekten azaldı, hastalar günlük yaşama geri dönebildi. Ama aradan geçen kısa zamanda, bu insanların davranışlarında kimsenin öngörmediği, açıklanması zor tuhaflıklar belirmeye başladı.
Hastalar dışarıdan bakıldığında tamamen sağlıklı görünüyordu; konuşuyor, yürüyor, gündelik işlerini aksatmadan sürdürüyorlardı. Ama laboratuvar koşullarında, özel olarak tasarlanmış görsel testler uygulandığında garip bir şey ortaya çıktı. Bazen bir hasta sol gözüyle gördüğü bir nesneyi adlandıramıyordu, bazen bir eliyle yaptığı hareketi öteki eliyle fark edemiyordu. Gazzaniga bu hastaları yıllarca sabırla gözlemleyerek, iki yarım kürenin birbirinden bağımsız biçimde bilgi işleyebildiğini, hatta aynı anda birbirinden farklı tepkiler üretebildiğini belgeledi. Sanki aynı kafatasının içinde iki ayrı işletim sistemi paralel çalışıyor, fakat ikisini birbirine bağlayan kablo artık yoktu.

Sol El Bilmez Sağ Elin Ne Yaptığını
Bu çelişkiyi en çarpıcı biçimde gösteren deneylerden biri, görme alanının ikiye bölünmesine dayanıyordu. Bir hastanın gözünün önüne bir ekran konuyor, ekranın sol tarafına bir resim, sağ tarafına başka bir resim gösteriliyordu. Beynin bağlantı yapısı yüzünden sol görme alanındaki bilgi sağ yarım küreye, sağ görme alanındaki bilgi ise sol yarım küreye gidiyordu. Konuşma merkezi genellikle sol yarım kürede yer aldığı için, hasta sağ tarafta gördüğü nesneyi kolayca söyleyebiliyordu; ama sol tarafta gördüğü nesneyi adlandırmakta tuhaf bir biçimde zorlanıyordu. Buna karşın aynı hasta, sol eliyle o nesneyi bir yığının içinden doğru biçimde seçip çıkarabiliyordu. Yani beden, dilin söyleyemediği bir şeyi elle biliyor, hatta gösteriyordu.
Bu durum basit bir algı eksikliğinden çok daha derin bir şeye işaret ediyordu. Bazı deneylerde iki el birbirine tamamen zıt davranışlar sergileyebiliyordu; bir el bir düğmeyi iliklerken öteki el aynı düğmeyi çözmeye çalışıyordu, bir el bir nesneyi seçerken öteki el farklı bir nesneye uzanıyordu. Burada ortaya çıkan şey, sadece motor kontrolün bozulması değildi; iki yarım kürenin aynı anda farklı tercihler, farklı niyetler, farklı küçük kararlar üretebildiğiydi. Gazzaniga'nın gözlemleri, sol yarım kürenin sanki durmadan bir anlatı kurduğunu, olup biteni açıklamak için hemen bir hikâye ürettiğini de gösterdi; beden bir şey yapıyor, dil ise bunu akla uygun bir sebebe bağlamaya çalışıyordu. Peki hikâyeyi kuran taraf, gerçekten olanı mı anlatıyordu, yoksa sadece kendi tutarlılığını korumak için bir açıklama mı icat ediyordu?
Tek Bedende Kaç 'Ben' Var?
Bu bulgular karşısında insan kendine sormadan edemiyor: bendeki "ben" gerçekten tek mi? Gazzaniga'nın hastaları, günlük hayatta bölünmemiş, bütünlüklü bireyler gibi davranıyordu; kimse onları ikiye ayrılmış hissetmiyordu, onlar da kendilerini öyle hissetmiyordu. Ama deneyler, o bütünlüğün altında, birbirinden nispeten bağımsız iki sürecin aynı zamanda çalıştığını gösteriyordu. Bu, bilincin aslında merkezi bir komuta odasından değil, birbiriyle sürekli müzakere eden birçok küçük sistemden doğduğu fikrini güçlendirdi. Belki de normal beyinlerde de benzer bir çokluk var, sadece corpus callosum bu çokluğu bize fark ettirmeyecek kadar iyi örtüyor.
Buna karşı çıkmak isteyen biri hemen şunu söyleyebilir: split-brain hastaları istisnai bir durum, cerrahi bir müdahalenin sonucu; sağlıklı bir beyinde bu tür bir bölünme yok, dolayısıyla bilinç hâlâ tek ve bütün olabilir. Bu itiraz haklı bir temele dayanıyor, çünkü gerçekten de sağlıklı insanlarda iki yarım küre sürekli iletişim halinde. Ama Gazzaniga'nın asıl katkısı, bu istisnai durumu kullanarak normal beynin de aslında tek bir ses değil, birbirini sürekli dengeleyen birçok sesin uzlaşısı olabileceğini göstermesiydi. Corpus callosum olmadan ortaya çıkan çatlak, zaten var olan bir yapıyı sadece görünür kılıyordu; yoksa yoktan bir bölünme icat etmiyordu.
Bunu somutlaştırmak için şöyle bir sahne düşünelim: bir split-brain hastasına sol görme alanından bir kış manzarası, sağ görme alanından bir tavuk resmi gösteriliyor, sonra önüne birkaç resim konup "gördüğünle ilgili olanı seç" deniyor. Sol eli kar küreği resmini seçiyor çünkü sağ yarım küre kışı görmüş; ama hasta, sol yarım küresinin konuşan sesiyle, elinin neden küreği seçtiğini açıklamaya çalışırken "kümesi temizlemek için" gibi tamamen uydurma, fakat kendine göre tutarlı bir sebep söylüyor. Burada iki ayrı bilgiye sahip iki ayrı sistem var, ama sadece biri dile sahip ve o, olup biteni kendi mantığına göre yeniden yazıyor. Bu küçük sahne, aslında hepimizin içinde, daha sessiz biçimde sürüp giden bir müzakereyi gözümüzün önüne seriyor.
Gazzaniga'nın mirası, bize kesin bir cevap vermekten çok, rahat ettiğimiz bir soruyu yeniden açmakta yatıyor. Tek beyinde iki ayrı bilincin bulunabileceğini görmek, insanı "ben" dediği şeyin ne kadar sağlam, ne kadar tek parça olduğunu bir kez daha düşünmeye itiyor. Belki de benlik, hiçbir zaman tek bir merkezden yönetilen sabit bir şey olmadı; belki her birimiz, farkında olmadan, içimizdeki birçok sesin geçici ve kırılgan bir uzlaşısıyla yaşıyoruz. Split-brain hastalarının hikâyesi bu yüzden sadece tıbbın garip bir köşesi değil, insanın kendini anlama çabasının en ürkütücü ve en aydınlatıcı anlarından biri olarak kalmayı sürdürüyor.
İlgili Denemeler
İnsan Beyni Manyetik Alanı Hissedebilir mi?
Caltech'li jeofizikçi Joseph Kirschvink'in deneyi, insan beyninin manyetik alanlara tepki verdiğini gösterdi; peki bu altıncı bir his mi?
Jan Hendrik Schön: Bilim Dünyasını Kandıran Dahi
Jan Hendrik Schön'ün Bell Labs'teki sahte veri skandalı, bilimsel hakemlik sisteminin kör noktalarını nasıl gözler önüne serdi?
Barry Marshall Mide Ülseri Bakterisini Kanıtlamak İçin Kendini Enfekte Etti
Barry Marshall, mide ülserinin stresten değil bir bakteriden kaynaklandığını kanıtlamak için kendi midesine zararlı bakteriyi içerek tıp tarihine geçti.
Tartışma (0)
Henüz yorum yok. İlk yorumu siz yapın.
Bültene katıl
Yeni denemeler haftada bir e-posta kutuna gelsin.