Kuru Hastalığı: Yamyamlıktan Prion Bilimine Yolculuk
Papua Yeni Gine'de bir kabilenin yas ritüeli, modern tıbba bambaşka bir patojen türünü nasıl tanıttı?

Bir hastalığın hikâyesini dinlerken bazen tıp tarihinden çok bir mitolojiye kulak verdiğinizi hissedersiniz. Papua Yeni Gine'nin dağlık iç kesimlerinde yaşayan Fore kabilesinin başına gelen de böyle bir şey. Sevdiklerini kaybettiklerinde onların bedenini, özellikle de beynini yiyerek yas tutan bu insanlar, aslında sevgiyle besledikleri bir ritüelin içine ölümü de davet etmişler, hiç bilmeden. Bugün konuştuğumuzda kulağa korkunç gelen bu pratik, onlar için bir intikam ya da vahşet değil, tam tersine bir devamlılık biçimiydi: ölen kişinin ruhunun ve gücünün ailede kalması. Fakat bu şefkat dolu jestin içine, görünmeyen ve o dönem hiçbir bilim insanının tam olarak tanımlayamadığı bir öldürücü mekanizma sızmıştı. İşte bu yazı, bir yas ritüelinin nasıl olup da modern tıbbın en tuhaf keşiflerinden birine, prionlara kapı açtığını anlatıyor.
Bir Kabilenin Cenaze Ritüeli
Fore kabilesinde ölüm, bireyin ailesinden tamamen ayrılması anlamına gelmiyordu. Cenaze törenlerinde kadınlar, ölen akrabalarının bedenini özenle hazırlar, beyni de dahil olmak üzere çeşitli organları yerdi. Bu davranışın arkasında ne bir açlık ne de bir zalimlik vardı; aksine saygı, bağlılık ve sevginin en yoğun ifadesiydi. Ölenin bilgeliğinin, gücünün, kimliğinin yaşayanlara geçmesi gerektiğine inanılıyordu ve bu geçiş, bedenin paylaşılmasıyla gerçekleşiyordu. Düşünün: bir toplum, yasını tutma biçimini böyle bir ritüele bağlamış ve bu ritüel kuşaklar boyunca sorunsuz devam etmiş gibi görünüyordu.
Ama görünmeyen bir şey vardı ritüelin içinde. Ölen kişi, özellikle kuru hastalığından ölmüşse, beyninde biriken ve o dönem kimsenin adını bile koyamadığı bir etken taşıyordu. Bu etken, pişirme ısısına bile dayanıklıydı ve kadınların elleriyle, yemek hazırlarken dokundukları yaralardan ya da yutma yoluyla bedenlerine giriyordu. Kadınların ve çocukların hastalığa erkeklerden çok daha fazla yakalanması da bu yüzdendi; çünkü beyni hazırlayan ve paylaşan genellikle onlardı. Sevgiyle yapılan bir eylemin, fark edilmeden bir bulaşma zincirine dönüşmesi, insan davranışı ile biyolojinin ne kadar sessizce iç içe geçebileceğini gösteriyor. Bir toplum, en masum niyetiyle kendi yıkımının aracını üretmişti, farkında olmadan.

Gülen Ölüm
Kuru hastalığının belirtileri, ismiyle neredeyse çelişen bir tuhaflık taşıyordu. Fore dilinde kuru, titremek anlamına geliyordu ve hastalık ilerledikçe kişide önce denge bozukluğu, ardından istemsiz kas titremeleri, derken garip bir kahkaha patlaması görülüyordu. Hasta, kontrolünü kaybetmiş bir şekilde gülüyordu, sanki bedeni kendi çöküşüne tepki veriyormuş gibi. Bu yüzden hastalık batılı araştırmacılar tarafından önce gülen ölüm olarak anıldı. Ama bu gülüşün ardında korkunç bir ilerleme vardı: konuşma bozulur, yutma zorlaşır, kişi birkaç ay içinde yürüyemez hale gelir ve sonunda hayatını kaybederdi.
Bilim insanları için asıl çıkmaz, hastalığın kaynağını anlamaktı. Genetik mi, bulaşıcı mı? Aynı ailelerde birden fazla vakanın görülmesi genetik bir açıklamayı güçlü kılıyordu; ne de olsa aynı soydan gelen insanlar aynı hastalığa yakalanıyordu. Ama eğer genetikse, neden hastalık zamanla belirli bölgelerde azalıyordu? Neden bazı yakın akrabalar hastalanmıyordu? Burada kabilenin sosyal yapısına bakmak gerekiyordu, çünkü asıl ipucu genlerde değil, cenaze ritüellerinde saklıydı. Araştırmacı Carleton Gajdusek'in kabile içinde yıllarca sürdürdüğü gözlemler, hastalığın yayılma örüntüsünü ritüelik yamyamlıkla ilişkilendirdi. Ritüelin özellikle 1950'lerden sonra devlet baskısıyla azalmasıyla birlikte kuru vakalarının da azalması, bu bağı güçlendiren en çarpıcı kanıt oldu. Demek ki hastalık ne sadece genetikti ne de klasik anlamda bulaşıcıydı; iki kategorinin arasında, henüz adı olmayan bir yerde duruyordu.
Prion Devrimi
Kuru üzerine yapılan araştırmalar, bilim camiasını alışılmış ikili düşünceden çıkmaya zorladı. O zamana kadar hastalık yapan etkenler bakteri, virüs, mantar veya parazit kategorilerinden birine giriyordu; hepsinin ortak noktası ise kendini çoğaltmak için genetik materyal, yani DNA ya da RNA taşımasıydı. Kuru'nun etkeni ısıya, radyasyona ve genetik materyali parçalayan işlemlere karşı akıl almaz bir direnç gösteriyordu. Bu da akla tek bir soru getiriyordu: eğer genetik materyali yoksa, bu şey nasıl çoğalıyor, nasıl bulaşıyor? Stanley Prusiner'in bu soruya verdiği yanıt, tıp tarihinde bir kırılma noktası oldu. Hastalığı yapan şeyin bir protein olduğunu, kendi şeklini değiştirerek etrafındaki sağlıklı proteinleri de aynı hatalı şekle zorladığını öne sürdü ve bu yapıya prion adını verdi.
Bu fikir ilk duyulduğunda bilim dünyasında büyük bir şüpheyle karşılandı, çünkü bir proteinin kendi kopyasını üretmesi, o zamana kadar bilinen biyoloji kurallarına aykırıydı. Ama kanıtlar birikince prion kavramı yalnızca kuru'yu açıklamakla kalmadı, deli dana hastalığı olarak bilinen sığır süngerimsi beyin hastalığını ve insanlarda görülen Creutzfeldt-Jakob hastalığını da aynı çerçeveye oturttu. Bu hastalıkların hepsinde ortak olan şey, beyinde delikli bir süngere benzeyen doku bozulmasıydı ve hepsinin kökeninde, bağışıklık sistemini harekete geçirmeden sessizce yayılan, yanlış katlanmış proteinler vardı. Fore kabilesinin cenaze töreninde başlayan soru, laboratuvarlarda bambaşka bir patojen kategorisinin tanımlanmasıyla sonuçlandı; bu da gösteriyor ki bazen en uzak coğrafyadaki en küçük bir toplumsal pratik, bilimin temel kavramlarını yeniden yazdırabiliyor.
Bugün kuru hastalığı Fore kabilesinde neredeyse görülmüyor, çünkü ritüelik yamyamlık uzun süredir terk edilmiş durumda. Ama hastalığın bıraktığı miras, ölümden çok daha kalıcı: prionların keşfi, nörodejeneratif hastalıkların, hatta bazı araştırmacılara göre Alzheimer gibi daha yaygın durumların bile benzer mekanizmalarla ilerleyebileceği fikrini gündeme getirdi. Bir kabilenin sevgiyle kurduğu bir yas ritüeli, insanlığın hastalık kavramını yeniden tanımlamasına yol açtı; bu da bize şunu hatırlatıyor, belki en tuhaf ve en uzak görünen insani pratikler, aslında evrenin işleyişine dair en derin ipuçlarını taşıyor olabilir.
İlgili Denemeler
İnsan Beyni Manyetik Alanı Hissedebilir mi?
Caltech'li jeofizikçi Joseph Kirschvink'in deneyi, insan beyninin manyetik alanlara tepki verdiğini gösterdi; peki bu altıncı bir his mi?
Jan Hendrik Schön: Bilim Dünyasını Kandıran Dahi
Jan Hendrik Schön'ün Bell Labs'teki sahte veri skandalı, bilimsel hakemlik sisteminin kör noktalarını nasıl gözler önüne serdi?
Barry Marshall Mide Ülseri Bakterisini Kanıtlamak İçin Kendini Enfekte Etti
Barry Marshall, mide ülserinin stresten değil bir bakteriden kaynaklandığını kanıtlamak için kendi midesine zararlı bakteriyi içerek tıp tarihine geçti.
Tartışma (0)
Henüz yorum yok. İlk yorumu siz yapın.
Bültene katıl
Yeni denemeler haftada bir e-posta kutuna gelsin.