ceride.co
Deneme · Bilim

Ignaz Semmelweis: El Yıkamayı Bulan Doktorun Trajik Sonu

Bilimin en basit ve en hayat kurtarıcı fikirlerinden biri, kendi çağının doktorları tarafından neden delilik olarak damgalandı?

Ceride· 4 dakikada okunur
Sokratik tartışma
Dinle
Ignaz Semmelweis: El Yıkamayı Bulan Doktorun Trajik Sonu

Düşünün ki bir doktor, çalıştığı hastanede kadınların ölüm oranını yarı yarıya azaltacak bir çözüm buluyor ve bu çözüm sadece ellerini yıkamaktan ibaret. Üstelik elinde kanıt var, rakamlar ortada, ölümler gözle görülür biçimde düşüyor. Böyle bir doktor kahraman ilan edilmeli, değil mi? Ignaz Semmelweis'in hikâyesi tam burada bize ters bir ayna tutar: bilimin doğrusunu bulmakla o doğruyu başkalarına kabul ettirmek arasındaki uçurumu gösterir. Çünkü Semmelweis haklıydı, ama haklı olmak onu kurtarmadı; tam tersine bu haklılık onu yalnızlaştırdı, itibarsızlaştırdı ve sonunda bir tımarhanenin soğuk duvarları arasında can vermesine yol açtı. Bugün ellerimizi yıkarken hiç düşünmediğimiz bu sıradan alışkanlığın arkasında, inanılması güç bir direniş hikâyesi yatar.

Viyana'da Sessiz Katil

On dokuzuncu yüzyıl Viyana'sında doğum, bugün hayal edemeyeceğimiz kadar tehlikeli bir eylemdi. Doğumhanelerde kadınlar sıradan bir enfeksiyonla, lohusa hummasıyla kitleler halinde ölüyordu ve kimse bu ölümlerin neden bu kadar yoğunlaştığını açıklayamıyordu. Semmelweis, Viyana Genel Hastanesi'nde çalışırken garip bir fark fark etti: hastanenin bir kliniğinde doktorlar ve tıp öğrencileri doğum yaptırıyordu, diğerinde ise ebeler çalışıyordu. Doktorların kliniğindeki ölüm oranı, ebelerin kliniğindekinin kat kat üzerindeydi. Bu fark bir tesadüf olamayacak kadar büyüktü ve Semmelweis, cevabı bulana kadar rahat edemeyecek türden bir meraka sahipti.

Dönüm noktası, bir meslektaşının ölümüyle geldi. Kolletschka adlı doktor, bir otopsi sırasında elini kazayla kesti ve kısa süre sonra lohusa hummasına çok benzeyen belirtilerle öldü. Semmelweis burada bir bağlantı kurdu: doktorlar sabah otopsi odasında cesetlerle çalışıyor, ardından ellerini yıkamadan doğumhaneye geçip kadınları muayene ediyordu. Cesetlerden gelen görünmez bir şeyin, elleri aracılığıyla kadınlara taşındığını düşündü. Bunu test etmek için doktorlara klorlu kireç çözeltisiyle el yıkama zorunluluğu getirdi ve sonuç çarpıcıydı: ölüm oranı aylar içinde dramatik biçimde düştü. Elinde artık sadece bir sezgi değil, sayılarla desteklenmiş somut bir kanıt vardı.

Ignaz Semmelweis: El Yıkamayı Öneren Doktor Neden Tımarhanede Öldü?

Kanıt Yetmez

Burada insan doğasının en can sıkıcı tarafıyla karşılaşırız: kanıt bazen yetmez. Semmelweis'in önerdiği şey, dönemin tıp anlayışına kökten aykırıydı çünkü mikrop teorisi henüz doğmamıştı; Pasteur'ün çalışmaları daha sonra gelecekti. Doktorlar, görünmeyen bir şeyin ellerinden hastaya geçtiği fikrini kabul etmek için gerekli teorik çerçeveye sahip değildi, dolayısıyla Semmelweis'in rakamlarını bir tuhaflık, belki de bir tesadüf olarak görmeyi tercih ettiler. Daha da acı olanı, bu fikrin örtük imasıydı: eğer Semmelweis haklıysa, bu saygın doktorların kendi elleri ölüm taşıyordu. Bu düşünce, dönemin tıp camiası için kabul edilebilecek bir utançtan çok daha fazlasıydı; mesleki kimliğe indirilmiş bir darbe gibiydi.

Semmelweis'in kendi karakteri de işleri kolaylaştırmadı. Kanıtları nazikçe sunup meslektaşlarını ikna etmeye çalışmak yerine, giderek daha sert, daha öfkeli bir tona büründü; karşı çıkanları açıkça cahillikle suçladı, mektuplarında onları ölüm saçan kişiler olarak tarif etti. Bu yaklaşım haklı bir öfkeden geliyordu belki, ama onu destekleyecek müttefikler bulmak yerine giderek daha fazla düşman kazanmasına yol açtı. Sonunda görevinden uzaklaştırıldı, itibarı zedelendi ve fikirleri bilim camiasının kenarına itildi. Haklı olmanın kendisi, onu kurtaracak bir zırh değildi; tam tersine, kabul görmeyen bir doğruyu savunmanın bedelini en ağır şekilde ödedi.

Semmelweis Refleksi

Onun adıyla anılan bu direnç biçimi, aradan geçen zaman içinde bir kavrama dönüştü: Semmelweis Refleksi, yerleşik inançlara aykırı güçlü kanıtların, sadece alışılmışın dışında olduğu için reddedilmesini tanımlar. Bu refleks, kötü niyetten değil, insan zihninin değişime karşı duyduğu derin rahatsızlıktan beslenir. Bir fikir ne kadar iyi kanıtlanmış olursa olsun, eğer mevcut dünya görüşünü sarsıyorsa, önce kanıtın kendisi sorgulanır, sonra onu öne süren kişi. Semmelweis'in hikâyesi bu yüzden sadece bir tıp tarihi anekdotu değil, bilginin nasıl reddedildiğine dair evrensel bir örnek olarak okunur.

Bu refleksin günümüzde hâlâ işlediğini görmek için çok uzağa gitmeye gerek yok. Yeni bir tedavi yöntemi, köklü bir alışkanlığı sorgulayan bir araştırma ya da bir kurumun yıllardır sürdürdüğü uygulamayı yanlışlayan bir veri ortaya çıktığında, ilk tepki genellikle kanıtı incelemek değil, onu getiren kişiyi ya da yöntemi küçümsemek olur. Bir kurumda yıllarca aynı şekilde yapılan bir işin verimsiz olduğunu gösteren bir rapor geldiğinde, çoğu zaman rapor tartışılmaz, raporu yazan kişinin tecrübesi ya da niyeti sorgulanır. Bu da gösteriyor ki Semmelweis'in yaşadığı şey, geçmişte kalmış tuhaf bir vaka değil, bugün de farklı kılıklarla karşımıza çıkan bir eğilim.

Semmelweis'in hikâyesi, ölümünden yıllar sonra Pasteur'ün mikrop teorisini kanıtlamasıyla tuhaf bir biçimde telafi edildi; ama bu telafi, onun hayattayken çektiği ıstırabı geri getiremedi. Bugün ellerimizi bir ameliyathanede, bir hastane koridorunda ya da sadece mutfakta yıkarken, bu alışkanlığın arkasında bir zamanlar delilikle suçlanan bir adamın ısrarı olduğunu hatırlamak, belki de ona borçlu olduğumuz en küçük saygıdır. Çünkü onun hikâyesi bize şunu hatırlatır: bir fikrin doğru olması, onu kabul ettirmeye yetmeyebilir; bazen en basit gerçek, en çok direnişle karşılaşır.