ceride.co
Deneme · Bilim

Hwang Woo-suk: Bir Bilim Kahramanının Büyük Çöküşü

Bir ülkeyi gururla doldurduktan sonra bilim tarihinin en büyük sahtekarlıklarından birine imza atan araştırmacının hikâyesi.

Ceride· 6 dakikada okunur
Sokratik tartışma
Dinle
Hwang Woo-suk: Bir Bilim Kahramanının Büyük Çöküşü

Bir toplumun bilime nasıl baktığını anlamak için bazen en çok işe yarayan şey, o toplumun bir bilim insanını nasıl kutsadığını görmektir. Güney Kore, 2000'li yılların başında böyle bir kutsama sahnesine ev sahipliği yaptı. Hwang Woo-suk adında bir veteriner hekim, laboratuvarında insanlığın en eski hayallerinden birine, ölümsüzlüğe uzanan bir kapıya dokunduğunu söylüyordu: hastaya özel kök hücreler, felçlileri yürütecek, hastalıkları durduracak bir çağın müjdecisi. Sonra her şey çöktü. Ama bu çöküş sadece bir adamın kariyerini bitirmekle kalmadı, bilimin kendini nasıl denetlediğine dair rahatsız edici sorular bıraktı ortada.

Bir Ulusun Bilim Kahramanı

Hwang Woo-suk'un yükselişini anlamak için önce Güney Kore'nin o dönemde neye ihtiyaç duyduğuna bakmak gerekiyor. Ülke, ekonomik krizlerden çıkmış, teknoloji üretiminde dünya markası olma iddiasıyla yükselen, ama hâlâ bilim dünyasında "takip eden" değil "öncülük eden" bir ülke olmayı arzulayan bir yerdi. Hwang, tam da bu arzuya denk gelen bir figürdü: hem köylü kökenli mütevazı imajıyla hem de insan embriyonik kök hücrelerini klonladığını iddia eden iddialı açıklamalarıyla. Bir köpeği klonlamayı başardığını duyurduğunda bile haber küresel basında yer bulmuştu; insan kök hücresi iddiaları geldiğinde ise artık o sıradan bir bilim insanı değil, ulusal bir sembol hâline gelmişti.

Devletin ona verdiği destek sıradan bir teşvik değildi. Araştırmasına özel kaynaklar ayrıldı, güvenlik eşliğinde seyahat etti, havaalanlarında onu karşılamaya gelen kalabalıklar oldu. Düşünsenize: bir ülke, bir laboratuvarın başındaki adamı, sanki olimpiyat şampiyonu ya da savaş kahramanıymış gibi karşılıyor. Bu noktada sormak gerekir, bir bilim insanını bu kadar hızlı ve bu kadar derinden bir ulusal gurur nesnesine çevirmek, o bilimin kendisine mi, yoksa ona duyulan ihtiyaca mı hizmet eder? Hwang'ın hikâyesi, bu iki şeyin birbirine ne kadar kolay karıştığını gösteriyor. Bilim, doğrulanabilir olduğu için güçlüdür, oysa milliyetçi gurur doğrulama beklemez, zaten inanmak ister.

Bu noktada bir itiraz akla gelebilir: peki ya bilim insanları her yerde böyle desteklenmiyor mu, büyük buluşların arkasında hep bir ulusal heyecan yok mu? Elbette var, ama fark şuradaydı: Hwang'ın çalışmaları etik denetimden geçmeden, bağımsız doğrulama beklenmeden kutlanıyordu. Medya onu sorgulamak yerine onunla gurur duyuyordu. Bilim gazeteciliği, eleştirel mesafesini kaybettiğinde, bir laboratuvar haberi; bir zafer haberine dönüşüyordu. Ve bu dönüşüm, ileride ortaya çıkacak çatlakların neden bu kadar uzun süre görünmez kaldığını açıklamaya başlıyor.

Hwang Woo-suk: Güney Kore'nin Kök Hücre Kahramanı Nasıl Sahtekar Çıktı?

Science Dergisindeki Çatlaklar

Hwang'ın en çarpıcı iddiaları, dünyanın en saygın bilim dergilerinden biri olan Science'ta yayımlandı. Hakemli bir dergide yer almak, bilim camiasında bir tür güvence anlamına gelir; o makale artık sadece bir kişinin sözü değil, uzmanlarca süzülmüş bir bilgidir sanılır. Ama Hwang'ın makaleleri bu güvenceyi tersine çevirdi. Yayımlanan veriler, hastaya özel kök hücre hatlarının oluşturulduğunu gösteriyordu, oysa sonradan anlaşıldı ki bu hatların çoğu hiç var olmamıştı. Fotoğraflar çoğaltılmış, veri setleri kopyalanıp farklı örnekler gibi sunulmuştu. Bu, basit bir hata değildi, sistemli bir kurgu idi.

Asıl can sıkıcı soru şu: hakem denetimi nasıl bu kadar uzun süre fark etmedi? Hakemler, kendilerine sunulan ham veriyi değil, yazarın yorumladığı, düzenlediği sonuçları değerlendirir. Bir laboratuvarın içine girip deneyleri tekrar yapmazlar, yazarın dürüstlüğüne güvenirler. Hwang'ın vakası, bu güvenin ne kadar kırılgan bir temel üzerine kurulu olduğunu gösterdi. Dergi editörleri bile sonradan, incelemenin aslında verinin kendisini değil, sunumun tutarlılığını kontrol ettiğini kabul etmek zorunda kaldı. Bu da akla şu soruyu getiriyor: hakem denetimi gerçekten bir doğrulama mekanizması mı, yoksa sadece bir biçim kontrolü mü?

Skandalın ortaya çıkışı da kendi içinde ironikti. Hwang'ı ifşa edenler büyük kurumlar ya da resmî denetim mekanizmaları değildi, kendi ekibinden bazı genç araştırmacılar ve gazetecilerdi; onlar, kullanılan yumurta hücrelerinin kaynağında etik ihlaller olduğunu, hatta kadın araştırmacıların baskı altında kendi yumurtalarını bağışlamaya zorlandığını fark ettiler. Yani skandal, bilimsel sahtekarlıktan önce etik bir ihlalle gündeme geldi; veri sahteciliği ancak bu kapı açıldıktan sonra görünür oldu. Bu sıralama bile ilginç bir şey anlatıyor: bazen büyük yalanlar, küçük ama somut bir haksızlık yüzünden çözülür, soyut bir şüphe yüzünden değil.

Seul Ulusal Üniversitesi'nin başlattığı soruşturma, iddiaların neredeyse tamamının temelsiz olduğunu ortaya koydu. Klonlanan insan embriyonik kök hücre hatlarının var olmadığı, sunulan verilerin büyük kısmının üretildiği netleşti. Dergi, makaleleri geri çekti; Hwang unvanlarından ve görevinden uzaklaştırıldı, sonrasında dolandırıcılık ve etik ihlaller nedeniyle yargılandı. Bir zamanlar havaalanlarında karşılanan adam, artık mahkeme koridorlarında görünüyordu. Bu kadar hızlı bir düşüş, insanı hem şaşırtıyor hem de bir bakıma kaçınılmaz görünüyor; çünkü kurgu ne kadar parlak olursa olsun, gerçeklikle temas ettiği an dağılmaya mahkûmdur.

Bilimin Güven Krizi

Hwang Woo-suk vakasını sadece bir kişinin ahlaki çöküşü olarak okumak, meselenin en ilginç tarafını kaçırmak olur. Asıl mesele, bilimin kendi kendini denetleme iddiasının sınırlarını göstermesiydi. Bilim, doğası itibarıyla kümülatif bir güven sistemidir; bir araştırmacı bir bulguyu paylaştığında, diğerleri ona güvenerek üzerine inşa eder. Bu güven zinciri bir yerde kırıldığında, zarar sadece o araştırmacının kariyerine değil, aynı alandaki herkesin itibarına yayılır. Hwang'ın sahteciliği ortaya çıktıktan sonra, kök hücre araştırmalarına yapılan fonlamalarda, kamuoyu desteğinde belirgin bir soğuma yaşandı; insanlar artık "mucize" vaatlerine eskisi kadar kolay inanmıyordu.

Burada şunu da sormak gerekir: bu güven krizi sadece Güney Kore'ye mi özgüydü? Hayır, çünkü benzer sahtecilik vakaları farklı ülkelerde, farklı disiplinlerde tekrar tekrar ortaya çıktı; fizikte, psikolojide, tıpta. Hwang'ın hikâyesi bu yüzden tekil bir skandal değil, bilimin yapısal bir zayıflığının çarpıcı bir örneği olarak okunmalı. Hakem denetimi, veri paylaşım zorunlulukları, bağımsız tekrar deneyler, hepsi birer güvenlik katmanı, ama hiçbiri mutlak bir garanti değil. Bilim, insan eliyle yapılan bir şey olduğu için, insanın zayıflıklarından da payına düşeni alıyor.

Belki de en çarpıcı ders, kahramanlık anlatısının bilimle ne kadar uyumsuz olduğu. Bilim, yavaş, şüpheci, kendini sürekli sorgulayan bir süreçtir; kahramanlık anlatısı ise hızlı, kesin, şüphesiz sonuçlar ister. Hwang'ın hikâyesi, bu iki anlatının çakıştığı yerde patladı. Bir ülke ona inanmak istediği için, o da inanılmak istediği için, ikisi birlikte gerçekliğin önüne geçtiler. Bugün kök hücre araştırmaları hâlâ sürüyor, hatta bazı alanlarda gerçekten umut verici adımlar atılıyor, ama artık o adımlar daha temkinli, daha şeffaf, daha fazla bağımsız doğrulama bekleyen bir dille duyuruluyor. Bu da bir bakıma Hwang'ın bıraktığı tuhaf bir mirastır.

Hwang Woo-suk'un hikâyesini okuduktan sonra insanın aklında kalan şey, bir adamın yalanı değil, bir sistemin bu yalana nasıl bu kadar kolay teslim olduğu sorusu oluyor. Belki de bilim, hakikate en yakın olduğu zaman değil, hakikate ulaşma çabasını hiç bırakmadığı zaman güvenilir olur; Hwang'ın asıl ihaneti, bu çabayı taklit edip gerçek yerine koymasıydı. Bugün onun adı, kök hücre biliminin tarihinde bir uyarı levhası gibi duruyor, parlak vaatlerin arkasında her zaman sabırlı bir şüphenin bulunması gerektiğini hatırlatan bir levha.