ceride.co
Deneme · Bilim

He Jiankui ve Gen Düzenlenen Bebeklerin Akıbeti

Bir Çinli bilim insanı CRISPR ile insan embriyosunu gizlice değiştirdiğinde bilim dünyası bir sınırın aşıldığını fark etti.

Ceride· 5 dakikada okunur
Sokratik tartışma
Dinle
He Jiankui ve Gen Düzenlenen Bebeklerin Akıbeti

Bir laboratuvarın kapıları kapalı dursun, içeride neler döndüğünü kimse bilmesin; bu cümle bilim kurgu romanlarına yakışır gibi görünür, oysa 2018 yılında gerçek oldu. Çin'de bir araştırmacı, insanlık tarihinde daha önce denenmemiş bir şeyi yaptı ve bunu dünyaya bir konferans salonunda duyurdu. He Jiankui adlı bu bilim insanı, CRISPR adlı gen düzenleme teknolojisini kullanarak insan embriyolarının genetik kodunu değiştirdi ve sonucunda iki bebek dünyaya geldi. Haberin yayılma hızı, içerdiği etik ağırlığı karşılayamadı; dünya önce şaşkınlıkla, sonra öfkeyle tepki verdi. Peki bu adamın başına ne geldi? Sorunun cevabı, bilimin sınırlarını kimin, nasıl çizdiği sorusunu da içinde barındırıyor.

Gizli Laboratuvardan Çıkan İkizler

He Jiankui'nin yaptığı şey, teknik olarak basit bir cümleyle özetlenebilir: CCR5 geni, CRISPR aracılığıyla değiştirildi, amaç bu bebeklerin HIV virüsüne karşı doğuştan dirençli olmasıydı. Ama bu cümlenin arkasında, insanlık tarihinde ilk kez bir bilim insanının, henüz doğmamış bir bireyin kalıtım hattını kalıcı olarak değiştirmeye cüret ettiği bir gerçek yatıyor. Düşünün bir an; bir hastalığı tedavi etmek başka bir şey, bir insanın ve onun gelecekteki tüm soyunun genetik yapısını değiştirmek bambaşka bir şey. He'nin yaptığı, ikincisiydi.

Burada durup sormak gerekiyor: CCR5 geninin değiştirilmesi gerçekten gerekli miydi? HIV'den korunmanın başka, çok daha az riskli yolları zaten mevcuttu. Bu soru, deneyin bilimsel gerekçesinden çok, sembolik ağırlığını gözler önüne seriyor. He Jiankui bir tedavi geliştirmiyordu; insanlığın biyolojik sınırlarını zorlayan bir eşiği, kimseye sormadan aşıyordu. Germline düzenlemesi denen bu müdahale, yalnızca o embriyoyu değil, o embriyodan doğacak her kuşağı etkileyecek bir karardı. Ve bu karar, hiçbir uluslararası denetim mekanizmasının onayından geçmeden, bir laboratuvarın dört duvarı arasında alındı.

He Jiankui: Dünyanın İlk Gen Düzenlenmiş Bebeklerini Yaratan Bilim İnsanına Ne Oldu?

Bilim Camiasının Şoku ve Yasal Bedel

Haber duyulduğunda tepki, bir anda köpüren bir dalga gibi yükseldi. Bilim camiasının büyük kısmı, bu adımın sadece erken değil, aynı zamanda sorumsuzca atıldığını düşündü. Çünkü burada mesele sadece teknik bir hata ihtimali değildi; mesele, bilimin kendi içinde oluşturduğu konsensüsün, danışma kurullarının, etik komitelerin tamamen devre dışı bırakılmasıydı. Bir bilim insanı, kendi vicdanını ya da kendi hesaplarını, toplumun ortak kararının üstüne koymuştu. Bu, laboratuvar disiplini kadar güven meselesiydi de; çünkü bilim, başkalarının onayladığı, tekrarlanabilir ve denetlenebilir bir süreçle ilerler, tek bir kişinin cesaretiyle değil.

Çin makamları da bu tepkiye kayıtsız kalmadı. He Jiankui, ülkesinin mahkemesi tarafından yargılandı ve hapis cezasına çarptırıldı. Bu, meselenin sadece bilimsel bir tartışma olmadığını, aynı zamanda hukuki bir ihlal olarak da görüldüğünü gösteriyor. İlginç olan şu: ceza, yaptığı deneyin bilimsel değerini sorgulamaktan çok, izin almadan, denetimden kaçarak hareket etmesini cezalandırıyordu. Yani asıl suç, belki de CRISPR'ı kullanmak değil, kullanırken kimseye hesap vermemekti. Bu ayrım önemli, çünkü gelecekte benzer bir deneyi, gerekli izinlerle ve şeffaflıkla yapan birinin başına neler geleceğini düşündürüyor bize.

Bu noktada bilim camiasının tepkisinin arkasında bir korku da var: eğer bir kişi bu kadar kolay bir şekilde insan genomunu değiştirebiliyorsa, yarın başka biri aynı teknolojiyi çok daha tehlikeli amaçlarla kullanabilir. He Jiankui'nin hikâyesi, bu yüzden tek bir bilim insanının hikâyesi olmaktan çıkıp, teknolojinin kontrolsüz yayılma potansiyelinin bir alegorisine dönüştü. Kimse onun kötü niyetli olduğunu söylemedi; asıl mesele, iyi niyetli bir adımın bile denetimsiz bırakıldığında nasıl bir kaosa yol açabileceğiydi.

Kutunun Açılması: Germline Düzenlemenin Geleceği

He Jiankui, cezasını tamamladıktan sonra araştırma dünyasına geri döndü. Bu geri dönüş, tek başına bir haber değeri taşımıyor; asıl önemli olan, onun geri dönüşünün bize gösterdiği şey. Bir kere açılmış olan kutunun, bir daha kapanmayacağı gerçeği. İnsan genomunu kalıcı olarak değiştirme yeteneği, artık teorik bir ihtimal değil, denenmiş ve sonucu gözlerimizin önünde duran bir vakıa. Bu bilgiyi geri alamayız; onu ancak nasıl yöneteceğimizi tartışabiliriz.

Burada akla gelen karşı görüş şu olabilir: belki de He Jiankui'nin cezasını çekip geri dönmesi, sistemin kendini düzelttiğinin, adaletin işlediğinin bir kanıtıdır. Belki öyledir. Ama asıl soru, onun geri dönüşünün ardından gelen boşlukta yatıyor; çünkü dünya hâlâ germline düzenlemesi için net, uluslararası bir çerçeve oluşturamadı. He'nin deneyi bir kırılma noktası oldu, evet, ama bu kırılmanın ardından gelen tartışma, somut bir düzenlemeye dönüşmedi. Yani teknoloji ilerledi, insan iradesi ise hâlâ aynı yerde duruyor gibi görünüyor.

Bu durumun asıl tedirgin edici tarafı, gelecekte benzer bir adımın belki de daha sofistike bir şekilde, daha az gürültüyle atılabilecek olması. He Jiankui bir skandal yarattı çünkü saklamaya çalıştığı şey açığa çıktı; ama ya bir dahaki sefer kimse fark etmezse? Germline düzenlemesinin kapısı bir kez aralandığında, o kapının eşiğinde duran herkesin aynı dikkatle izlenmeyeceğini düşünmek, saf bir iyimserlik olur. Bilim tarihi bize şunu öğretti: bir şey mümkün olduğunda, er ya da geç biri onu deneyecektir; sorulması gereken soru, bunun ne zaman ve kimin gözetiminde olacağıdır.

He Jiankui'nin hikâyesi, aslında teknolojinin kendisinden çok, insanın teknolojiyle kurduğu ilişkinin hikâyesi. CRISPR, kendi başına ne iyi ne kötüdür; onu kullanan ellerin niyeti, denetimi ve sorumluluğu, sonucu belirler. He'nin yaptığı şey bilim dünyasına bir ayna tuttu: elimizde bu kadar güçlü bir araç varken, onu kullanma kararını kime bırakacağız? Bireysel cesarete mi, kolektif vicdana mı, yoksa yasal cezalandırmaya mı? Bu sorunun cevabı hâlâ net değil ve belki de bu netsizlik, hikâyenin en ürkütücü tarafı. Çünkü bir sonraki He Jiankui, belki de bu kez kimse fark etmeden, sessizce ilerleyecek.