ceride.co
Deneme · Bilim

Harry Harlow ve Sevginin Bilimsel Kanıtı

Bir psikolog, bebek maymunları tel ve kumaştan iki sahte anneyle baş başa bırakarak sevginin biyolojik bir ihtiyaç olduğunu nasıl kanıtladı?

Ceride· 4 dakikada okunur
Sokratik tartışma
Dinle
Harry Harlow ve Sevginin Bilimsel Kanıtı

Sevginin ne olduğunu sorduğumuzda genellikle şiire, dine ya da en fazla felsefeye başvururuz; laboratuvara gitmeyiz. Oysa yirminci yüzyılın ortasında bir psikolog, bu en mahrem insani duyguyu beton zeminli bir odaya taşıdı ve ona bilimin soğuk ışığını tuttu. Harry Harlow'un sorduğu soru basitti ama kışkırtıcıydı: bir bebek annesini neden sever? Karnını doyurduğu için mi, yoksa ona dokunduğu, onu sardığı için mi? O döneme kadar bu sorunun cevabı neredeyse tartışmasız kabul edilmişti; sevgi, beslenmenin yan ürünüydü. Harlow'un Wisconsin'deki küçük rhesus maymunlarıyla kurduğu o tuhaf deney düzeneği, bu kabulü kökünden sarsacak bir cevap verdi ve psikoloji tarihinin akışını değiştirdi.

Tel Anne, Kumaş Anne

Harlow'un kurduğu deney, ilk bakışta çocuksu bir oyuncak gibi görünüyordu: bir kafesin içine, biri çıplak telden örülmüş, biri yumuşak kumaşla kaplanmış iki yapay anne figürü yerleştirildi. Tel anne pratikti, çünkü üzerine bir biberon takılabiliyordu ve yavru maymun oradan süt içebiliyordu. Kumaş anne ise beslenme açısından tamamen işe yaramazdı, sadece sıcaktı ve dokunulduğunda yumuşacık bir yüzey sunuyordu. Dönemin davranışçı mantığına göre yavru maymunun tel anneye bağlanması gerekiyordu, çünkü hayatta kalma ihtiyacını karşılayan oydu. Ama yavrular gün boyunca kumaş anneye sarılıyor, sadece karınları açıktığında tel anneye gidip hızlıca besleniyor, ardından yine o yumuşak kumaşa dönüyorlardı.

Bu basit gözlem, aslında devasa bir iddiayı içinde barındırıyordu. Yavru maymunlar bir tehlikeyle karşılaştığında da aynı refleksle kumaş anneye koşuyordu, sanki orası güvenin, sığınağın ta kendisiydi. Harlow bunu görünce, sevginin belki de besin kadar temel, belki ondan bile daha ilkel bir ihtiyaç olduğunu düşünmeye başladı. Düşünün bir an: açlığını gideren bir kaynak varken, canlı bir organizma neden onu bırakıp işlevsiz, sadece sıcak ve yumuşak olan bir şeye koşsun? Bu soru, o güne kadar psikolojinin insan doğasına dair çizdiği resmi, yani insanın sadece uyarana tepki veren bir mekanizma olduğu fikrini, tek bir deneyle delik deşik etti.

Harry Harlow'un Maymunları: Sevginin Bilimsel Kanıtı Nasıl Bulundu?

Davranışçılığın Çöküşü

O yıllarda psikolojiye hâkim olan davranışçı paradigma, zihni bir kara kutu olarak görüyor, duyguları da fizyolojik ihtiyaçların basit birer uzantısı sayıyordu. Bir bebeğin annesine duyduğu bağlılık, bu çerçeveye göre tamamen öğrenilmiş bir tepkiydi; anne besin verirdi, besin hoşnutluk yaratırdı, dolayısıyla anne de o hoşnutlukla ilişkilendirilip sevilirdi. Bu açıklama o kadar baskındı ki, dönemin bazı uzmanları ebeveynlere çocuklarını fazla kucaklamamaları, duygusal temastan kaçınmaları konusunda bile tavsiyelerde bulunuyordu. Harlow'un maymunları, bu teoriyi savunanlara rahatsız edici bir soru bıraktı ortaya: eğer sevgi sadece beslenmenin pekiştirdiği bir tepkiyse, hiçbir fayda sağlamayan kumaş anneye duyulan bu ısrarlı bağlılık nasıl açıklanacaktı?

Elbette itiraz edenler oldu; bazı araştırmacılar maymun davranışının insan davranışına doğrudan aktarılamayacağını, bunun sadece bir tür içgüdüsü olabileceğini öne sürdü. Ama Harlow'un bulguları zamanla insan bebekleriyle yapılan gözlemlerle de örtüştü, yetimhanelerde büyüyen, fiziksel ihtiyaçları karşılansa da dokunsal ilgiden mahrum kalan çocukların gelişiminde ciddi gecikmeler görülüyordu. Bu noktada davranışçılığın o temiz, mekanik insan modeli çatırdamaya başladı. Sevgi artık bir yan etki değil, kendi başına bir ihtiyaçtı; tıpkı açlık ya da susuzluk gibi, karşılanmadığında organizmayı gerçek anlamda eksik bırakan, biyolojik kökleri olan bir dürtüydü. Bu fikir bugün bize sıradan gelebilir, ama o dönem için gerçek bir deprem etkisi yarattı.

Mirasın Karanlık Yüzü

Harlow'un bilime bıraktığı miras, ne yazık ki sadece bu aydınlatıcı bulgulardan ibaret değildi. Sevginin önemini kanıtladıktan sonra, bu kez onun yokluğunun ne yapabileceğini görmek istedi ve yavru maymunları tamamen izole etti, onları hem tel hem kumaş anneden, hem de diğer maymunlardan uzak tuttu. Bu izolasyon deneyleri, hayvanları ciddi psikolojik çökmelere sürükledi; bazı maymunlar kendilerine zarar vermeye başladı, bazıları toplumsal yaşama geri döndüğünde iletişim kuramayacak kadar hasar görmüştü. Bugünden bakıldığında bu deneyler, bilim tarihinin en ağır etik ihlallerinden biri olarak anılıyor ve haklı olarak öyle anılması gerekiyor.

Yine de bu karanlık mirası görmezden gelmek, tarihin tamamını anlamamak olur. Harlow'un acımasız yöntemleri, sevginin yokluğunun bedelini bu kadar çarpıcı göstermeseydi, bugün çocuk gelişimi alanında temel kabul ettiğimiz bağlanma teorisi bu kadar güçlü bir zemine oturabilir miydi, bunu kestirmek zor. Çocuk bakımında dokunmanın, yakınlığın, güvenli bağlanmanın önemine dair bugün sahip olduğumuz anlayışın kökleri, doğrudan bu acı verici deneylere uzanıyor. Bilim tarihi zaman zaman bu türden paradoksal mirasları barındırır, bir ilerleme bazen ahlaki bir bedel üzerine inşa edilir ve biz o bedeli unutmadan ilerlemeyi anlamlandırmaya çalışırız.

Harlow'un maymunlarını düşündüğümde, aslında kendimizi düşündüğümüzü fark ediyorum; o kumaş anneye sarılan yavrunun içindeki dürtü, bizim de içimizde hâlâ aynı şiddetle yaşıyor. Belki de bu yüzden bu hikâye bize bu kadar dokunuyor, çünkü orada gördüğümüz sadece bir maymunun tercihi değil, insan olmanın temelinde yatan, besinle doyurulamayan o sessiz talebin kendisi. Sevgi, ölçülebilir bir şey değildir diye düşünürüz çoğu zaman, ama Harlow bize gösterdi ki bazen en soyut duygular, en somut ve acı verici deneylerin içinden kendini ele verir. Bugün bir bebeği kucağımıza aldığımızda ya da bir yakınımıza sarıldığımızda, belki de farkında olmadan, o Wisconsin'deki küçük kafeslerde kanıtlanan gerçeğin bir yankısını yaşıyoruzdur.