Solastalji: Yerinizde Kalırken Evsiz Kalma Psikolojisi
Evini hiç terk etmediği halde bir insan nasıl yurtsuz kalır?

Bir sabah pencereden dışarı bakıp da orayı tanıyamadığınız oldu mu? Sokak aynı sokak, ağaç aynı ağaç, ama bir şey eksik; belki de fazla. Evden hiç çıkmadınız, bavul toplamadınız, bir istasyonda kimseye el sallamadınız. Yine de içinizde bir göç var, sessiz ve açıklanamaz. İşte bu tuhaf duyguya artık bir ad verilebiliyor: solastaljiljilji. Yerinden kıpırdamadan yurtsuz kalmanın, köküyle birlikte durup da gövdesinin büyüdüğü toprağı tanımamanın hikâyesi bu. Ve bu hikâye, sandığımızdan daha fazla insanın hikâyesi.
Bir Filozofun Fark Ettiği Boşluk
Glenn Albrecht, Avustralyalı bir filozof, madencilik yüzünden tahrip edilmiş bölgelerde yaşayan insanları dinlerken fark etti ki eldeki kelimeler bu insanların yaşadığını karşılamıyor. Bu insanlar evlerini terk etmemişti, ama her sabah uyandıklarında çevrelerindeki manzara biraz daha bozulmuş, biraz daha yabancı görünüyordu. Toprak aynı toprak değildi artık; üstündeki ağaçlar kesilmiş, nehirler kirlenmiş, tepeler oyulmuştu. Albrecht, bu insanların anlattığı acının ne basit bir hüzün ne de bilinen bir yas türü olduğunu anladı; dilde bir boşluk vardı ve bu boşluk yaşanan deneyimi küçümsüyor, görünmez kılıyordu.
Bir kelimenin eksikliği, aslında bir deneyimin inkârı mıdır diyebilir miyiz? Albrecht'in sezgisi tam da buradan besleniyordu: adı konulmamış bir duygu, toplumsal olarak var olmayan bir duygudur çoğu zaman. Bu yüzden filozof, Latincede teselli anlamına gelen bir kökle nostalji sözcüğünü birleştirerek solastalgia kavramını üretti. Kelimenin kendisi bile bir çelişki taşıyor; teselli arayan bir nostalji, ama teselli bulamayan. Çünkü klasik nostaljide özlenen yer hâlâ bir yerde durur, hayalde canlı kalır; solastalji'de ise özlenen yer, insanın tam önünde, gözleri açıkken başkalaşır ve kaybolur.

Sürgün Olmadan Sürgün Olmak
Türkçede gurbet dediğimiz şey, temelde bir uzaklık ilişkisidir. İnsan evinden ayrılır, oradan uzaklaşır, sonra da geride bıraktığı şeyi özler. Bu özlem acı verse de tanıdık bir acıdır; adı vardır, türküleri vardır, mektupları vardır. Ama solastalgia bu şemayı tersine çevirir. İnsan yerinde durur, hiçbir yere gitmez, sadece çevresi onun etrafında başka bir şeye dönüşür. Bir köylü, çocukluğunun geçtiği dereyi hatırlayabilir; dere hâlâ oradadır ama artık kurumuş, ya da betonla kaplanmış ya da başka bir renge bürünmüştür. Köylü hiçbir yere göç etmemiştir, ama dere ona göç etmiş gibi gelir.
Burada şu soru akla gelebilir: bu kadar küçük bir değişiklik neden bu kadar büyük bir yas duygusu uyandırsın? Belki de mesele değişikliğin büyüklüğünde değil, beklenmedikliğinde ve geri döndürülemezliğinde saklıdır. İnsan bir yere taşındığında kaybı önceden bilir, hazırlanır, yas sürecini bir tür törenle örer. Solastalgia’da ise kayıp sinsice gelir, gün be gün, fark edilmeden birikir; bir sabah insan kendi evine yabancı bir göz gibi bakar, tanıyamaz. Üstelik bu yasın bir cenazesi yoktur, bir törenle kapanışı yoktur; çevre tam anlamıyla ölmez, sadece başkalaşır. Başkalaşan bir şeyin yasını tutmak, ölen bir şeyin yasını tutmaktan çok daha karmaşık bir iştir çünkü yası tutulacak şey hâlâ gözünüzün önünde durmaktadır, sadece artık eskisi değildir.
İklim Çağının Ortak Duygusu
Bir zamanlar bu duygu, sadece madencilik bölgelerinde yaşayan küçük toplulukların özel deneyimi gibi görünebilirdi. Ama iklim değişikliği, bu özel deneyimi herkesin paylaştığı bir kadere dönüştürüyor. Kuraklaşan göller, kıyı şeridini aşındıran deniz, çocukluğumuzda kar beklediğimiz kışların artık yağmurla geçmesi; bunların hepsi küçük küçük solastalgia anları üretiyor. Kimse bu değişimlerin ortasında bavul toplamıyor, ama herkes bir şekilde yerinden ediliyor; sadece yer değiştirmeden ediliyor bu.
Belki de bu yüzden solastalgia artık bir istisna değil, giderek sessizce yayılan bir ruh hâli olarak karşımıza çıkıyor. İklim haberlerini okuyup da içimizde beliren o tarif edilmesi zor sıkıntı.tı, aslında bu duygunun küçük bir kıpırtısı olabilir. Karşı çıkılabilir tabii: insanlık tarihi boyunca zaten sürekli değişen bir çevrede yaşadı, her kuşak kendi değişimine alıştı denebilir. Ama bugünün değişim hızı, önceki kuşakların alışma kapasitesini aşıyor gibi görünüyor; bir insan ömrü içinde bir kıyı şeridinin, bir ormanın, bir iklimin tanınmaz hâle gelmesi, insanın köklenme ihtiyacıyla doğrudan çatışıyor. Ve bu çatışma, artık yalnızca uzak bir bölgenin sorunu değil, herkesin günlük yaşamına sinen bir rahatsızlık.
O zaman şunu sorabiliriz: köksüzlük artık yalnızca göçmenin, sürgünün, mültecinin kaderi değil mi? Belki de hepimiz, yerimizden kıpırdamadan, bir tür sessiz sürgünlüğü yaşıyoruz; çevremiz bizi terk ediyor, biz onu terk etmeden. Solastalgia'nın bize öğrettiği şey, belki de yasın her zaman bir ayrılıkla başlamadığı, bazen hiç ayrılmadan da derin bir kayıp duygusuna kapılabileceğimizdir. Bu duyguyu adlandırmak onu çözmüyor elbet, ama en azından görünür kılıyor; ve görünür olan bir şey, artık paylaşılabilir, konuşulabilir, belki de bir gün üstesinden gelinebilir bir şey oluyor.
İlgili Denemeler
Bir Aşk Hikâyesinden Daha Fazlası
Yapay zekâ sevgililere duyulan ilginin ardındaki psikolojik nedenleri keşfedin. Modern ilişkilerde yalnızlık ve dijital bağ kurma üzerine derinlemesine bir anal
Zeigarnik Etkisi: Zihnimiz Neden Bitmemiş İşlere Takılır?
Zeigarnik Etkisi'nin garsonlardan dijital bildirimlere uzanan hikâyesi, zihnimizin neden tamamlanmamış işleri unutamadığını anlatıyor.
Parasosyal İlişkiler: Neden Yabancılara Bağlanıyoruz?
Hiç karşılaşmadığımız bir yayıncıyı, yazarı ya da oyuncuyu neden gerçek bir dost gibi hissettiğimizi parasosyal ilişkiler üzerinden anlatıyoruz.
Tartışma (0)
Henüz yorum yok. İlk yorumu siz yapın.
Bültene katıl
Yeni denemeler haftada bir e-posta kutuna gelsin.