David Reimer: Bilimsel Deneyin Trajik Hikayesi
Bir bilim insanının teorisini doğrulamak için bir çocuğun hayatını nasıl bir deneye dönüştürdüğünü anlatan bu hikâye, bilimin sınırlarını sorguluyor.

Bir çocuğun kimliği, bir bilim insanının teorisini kanıtlamak için ne kadar pahalıya mal olabilir? Bu soru, yıllarca tıp tarihinin karanlık bir köşesinde sessizce bekledi, ta ki David Reimer adında bir adam kendi hayatının hikâyesini anlatmaya cesaret edene kadar. Onun öyküsü, doğuştan mı yoksa yetiştirmeyle mi şekillendiğimiz sorusuna verilen en acı yanıtlardan biri oldu; çünkü bu soruyu cevaplamaya çalışan bilim insanı, sonuçlarını kanıtlamak için bir bebeğin bedenini ve zihnini sınama alanına çevirdi. Bugün bu hikâyeyi yeniden anlatmak, sadece geçmişteki bir hatayı hatırlamak değil, bilimin insan üzerindeki gücünü nereye kadar taşıyabileceğini sorgulamak demek.
Teori: Cinsiyet Doğuştan mı, Yetiştirmeyle mi Oluşur?
John Money, 1960'ların psikoloji dünyasında cinsiyet kimliğinin biyolojik bir veri değil, sosyal bir inşa olduğunu savunan cesur bir isimdi. Ona göre bebekler dünyaya cinsiyet açısından nötr gelirdi; kimlikleri yetiştirilme tarzı, giysi, isim, toplumsal beklenti gibi dışsal etkenlerle sonradan şekillenirdi. Bu iddia dönemin bilim camiasında devrim niteliğinde karşılandı, çünkü biyolojik belirlenimciliğe karşı özgürleştirici bir alternatif sunuyordu. Cinsiyetin kader olmadığı, değiştirilebilir olduğu fikri hem akademik çevrelerde hem de popüler kültürde hızla yayıldı ve Money'yi alanının öncü ismi hâline getirdi.
Ama bu teorinin çekiciliği, aynı zamanda sorgulanmamasının da nedeniydi. Money'nin iddiası kanıtlanmaya değil, inanılmaya ihtiyaç duyan bir teoriydi; çünkü insan üzerinde bu yönde bir deney yapmak etik olarak mümkün görünmüyordu, laboratuvar koşullarında test edilemezdi. Tam da bu yüzden, karşısına çıkan tek bir vaka, ona teorisini kanıtlayacak eşsiz bir fırsat gibi göründü. Bir bilim insanının kendi hipotezini doğrulamak için beklediği o doğal deney anı geldiğinde, bilimsel heyecanın etik sınırları nasıl gölgede bıraktığını görürüz; çünkü merak bazen vicdandan daha hızlı yürür.

Deney: Bir Bebek Nasıl Kanıta Dönüştürüldü?
1966'da Kanada'da dünyaya gelen ikiz kardeşlerden biri olan Bruce Reimer, rutin bir sünnet operasyonu sırasında geçirdiği talihsiz bir kaza yüzünden cinsel organını kaybetti. Aileler çaresizlik içinde çözüm ararken John Money'ye ulaştı; Money bu durumu teorisini sınamak için mükemmel bir fırsat olarak gördü. Önerisi açıktı: çocuk cerrahi olarak kız olarak yeniden şekillendirilmeli, hormon tedavisiyle desteklenmeli ve kız olarak yetiştirilmeliydi. Böylece Bruce, Brenda adını aldı; aynı rahimden gelen ikiz kardeşi Brian ise aynı ailede, aynı koşullarda ama erkek kimliğiyle büyütülecek, sanki bir karşılaştırma örneğiymiş gibi hayatına devam edecekti.
Money, yıllar boyunca bu vakayı bilimsel literatürde bir başarı öyküsü olarak sundu; Brenda'nın kız kimliğini sorunsuz benimsediğini, teorisinin doğruluğunu kanıtladığını yazdı. Oysa gerçek, anlatılandan çok farklıydı. Brenda küçük yaşlardan itibaren kendini hiçbir zaman kız gibi hissetmedi, oyuncak bebeklerden kaçtı, erkek kardeşinin oyuncaklarına yöneldi, okulda sürekli dışlandı ve derin bir huzursuzluk içinde büyüdü. Money'nin raporlarında yer almayan bu gerçeklik, çocuğun günlük hayatının her anında kendini gösteriyordu; ama bilimsel itibarını bu vaka üzerine kurmuş bir araştırmacı için başarısızlığı kabul etmek, teorisinin tüm temelini sarsacaktı.
Çöküş: Gerçek Ortaya Çıktığında Bilim Ne Öğrendi?
Gerçek, ancak 1990'larda biyolog Milton Diamond'ın yıllar süren araştırmasıyla gün yüzüne çıktı. Diamond, Brenda'yı bulup onunla konuştuğunda, karşısında Money'nin anlattığı mutlu ve uyumlu kız değil, derin bir kimlik bunalımı yaşamış, on dört yaşında kendi isteğiyle erkek kimliğine dönmüş bir genç adam buldu. David adını alan Reimer, kendi hikâyesini kamuoyuyla paylaşmaya karar verdi; bu cesur itiraf tıp dünyasında bir depremin fitilini ateşledi. Money'nin yıllarca savunduğu teorinin, aslında bir çocuğun acısı üzerine inşa edilmiş kırılgan bir kurgu olduğu artık gizlenemezdi.
Bu ifşanın etkisi sadece bilimsel çevrelerle sınırlı kalmadı. Tıp etiği literatüründe, hasta onamı ve çocuklar üzerinde yapılan geri döndürülemez cerrahi müdahalelerin sınırları yeniden tartışılmaya başlandı; cinsiyet kimliğinin salt sosyal koşullanmayla açıklanamayacağı, biyolojik etkenlerin de güçlü bir rol oynadığı kabul gördü. Ama David Reimer için bu geç gelen bilimsel dürüstlük, kaybettiği çocukluğu geri vermedi. 2004 yılında, yaşadığı travmaların ağırlığı altında hayatına son verdi; bilim tarihine bıraktığı miras, hem bir uyarı hem de hesap sorma çağrısı oldu.
David Reimer'in hikâyesini okuduktan sonra insan kendine sormadan edemiyor: bilim, bir hipotezi doğrulamak için ne kadar ileri gidebilir? Bu soru, laboratuvar duvarlarının çok ötesine, insan onurunun sınırlarına kadar uzanıyor. John Money'nin teorisi belki başka bir biçimde sınanabilirdi, belki hiç sınanmaması gerekirdi; ama kesin olan şu ki, bir çocuğun bedeni ve kimliği hiçbir bilimsel merakın bedelini ödemek için var olmamalı. Bugün cinsiyet kimliği üzerine yürütülen her tartışmanın altında, aslında David Reimer'in sessiz çığlığı yankılanıyor; ve bu yankı, bilimin insan karşısındaki mütevazılığını hatırlamamız için hâlâ en güçlü derslerden biri olmayı sürdürüyor.
İlgili Denemeler
İnsan Beyni Manyetik Alanı Hissedebilir mi?
Caltech'li jeofizikçi Joseph Kirschvink'in deneyi, insan beyninin manyetik alanlara tepki verdiğini gösterdi; peki bu altıncı bir his mi?
Jan Hendrik Schön: Bilim Dünyasını Kandıran Dahi
Jan Hendrik Schön'ün Bell Labs'teki sahte veri skandalı, bilimsel hakemlik sisteminin kör noktalarını nasıl gözler önüne serdi?
Barry Marshall Mide Ülseri Bakterisini Kanıtlamak İçin Kendini Enfekte Etti
Barry Marshall, mide ülserinin stresten değil bir bakteriden kaynaklandığını kanıtlamak için kendi midesine zararlı bakteriyi içerek tıp tarihine geçti.
Tartışma (0)
Henüz yorum yok. İlk yorumu siz yapın.
Bültene katıl
Yeni denemeler haftada bir e-posta kutuna gelsin.