ceride.co
Deneme · Bilim

Clever Hans: Matematik Yapan At Bilimi Nasıl Değiştirdi?

Bir Alman atının sayıları çözdüğüne inanılması, bilim insanlarının kendi gözlemlerine bile güvenemeyeceğini nasıl ortaya koydu?

Ceride· 4 dakikada okunur
Sokratik tartışma
Dinle
Clever Hans: Matematik Yapan At Bilimi Nasıl Değiştirdi?

Bir atın çarpma işlemi yapabildiğine inanmak, bugünden bakınca gülünç bir yanılgı gibi görünebilir. Oysa yirminci yüzyılın başında, Berlin'in göbeğinde, saygın bilim insanları dahi bu yanılgıya ortak oldu. Peki bir hayvanın zekâsına dair kurduğumuz hikâye, aslında kendi gözümüze ne kadar güvenebileceğimizle ilgili bir sınav mıydı? Clever Hans'ın öyküsü, tam da bu soruyu sorduran, bilimin kendi kendini sorgulamasını zorunlu kılan nadir anlardan biri oldu. Çünkü ortaya çıkan gerçek, atın ne kadar akıllı olduğuyla değil, insanın ne kadar kolay kandırılabildiğiyle ilgiliydi.

Sayıları Bilen At

Wilhelm von Osten, mesleği emekli öğretmenlik olan, ama asıl tutkusu hayvan eğitimi olan bir Berlinliydi. Atının, toynak vuruşlarıyla sayıları saydığına, toplama ve çıkarma yapabildiğine, hatta takvim hesapları çözebildiğine inanıyordu. Hans'a bir soru soruluyor, at belli bir sayıda toynağını yere vuruyor ve doğru cevapta duruyordu. Bu gösteri önce mahalle meraklılarını, sonra gazetecileri, en sonunda da akademik çevreleri cezbetti. Berlin'deki bilim insanlarından oluşan bir komisyon bile kurulmuştu; amaçları, ortada bir hile olup olmadığını anlamaktı.

Komisyonun vardığı sonuç, o dönem için oldukça çarpıcıydı: hiçbir hile bulunamamıştı. Von Osten'in elinde gizli bir işaret cihazı yoktu, kimse gizlice ödül yemi vermiyordu, soruları soran kişi değişse de Hans doğru cevapları vermeyi sürdürüyordu. Bu da işi daha da gizemli kılıyordu. Çünkü eğer hile yoksa, geriye tek bir açıklama kalıyordu: at gerçekten sayıları anlıyor olmalıydı. Bilim insanları, kendi gözlemlerine güvenerek, en basit açıklamayı değil, en olağanüstü olanı kabul etmeye razı olmuşlardı. Oysa asıl mesele, sorunun yanlış yerde arandığıydı.

Clever Hans: Matematik Yapan At Bilimi Nasıl Değiştirdi?

Pfungst'un Keşfi

İşte burada sahneye psikolog Oskar Pfungst çıktı. Pfungst, komisyonun gözden kaçırdığı bir ayrıntıya odaklandı: Hans'a soru soran kişinin kendisi, cevabı biliyorsa at doğru tahmin ediyor, ama soruyu soran kişi cevabı bilmiyorsa at şaşırtıcı biçimde yanılıyordu. Bu basit ama can alıcı gözlem, her şeyi değiştirdi. Pfungst, sorguyu yapan insanın, atın doğru sayıya yaklaştığını fark ettiği anda bilinçsizce gerginleştiğini, kaşlarını hafifçe kaldırdığını ya da nefesini değiştirdiğini keşfetti. Hans, sayıları değil, bu mikro işaretleri okuyordu; doğru toynak vuruşunda durması gereken anı, insan bedeninin ele verdiği gerilimden anlıyordu.

Bu keşfin asıl değeri, atın zekâsını çürütmekten çok, insanın gözlem yapma biçimine dair bir uyarı barındırmasındaydı. Pfungst, kendisini de bu deneyin bir parçası hâline getirerek, sorguyu yapan kişinin niyetinden bağımsız olarak bu işaretleri verdiğini gösterdi; yani kimse bilerek Hans'a ipucu vermiyordu, ama herkes istemsizce veriyordu. Bu durum, bilim insanlarının en çok güvendikleri şeyin, yani dikkatli gözlemin, aslında en kolay yanıltılabilecek yeti olduğunu ortaya koydu. Pfungst'un adı, bugün psikoloji tarihinde bu yüzden anılır: çünkü o, bir atın sahte zekâsını açığa çıkarırken, insan zihninin kendini nasıl aldattığına dair kalıcı bir ders bıraktı.

Laboratuvarın Görünmez Düşmanı

Clever Hans etkisi adıyla bilinen bu olgu, artık sadece bir at hikâyesi olmaktan çıkıp, bilimsel yöntemin temel taşlarından birine dönüştü. Deneyi yapan kişinin, bilmeden de olsa, sonucu etkileyebileceği gerçeği, çift kör deney tasarımının neden bu kadar ısrarla uygulandığını açıklıyor. Bir ilacın etkisini test eden araştırmacı, hangi hastaya gerçek ilacın hangi hastaya plasebonun verildiğini bilmiyorsa, kendi beklentisini hastaya ya da sonuçlara sızdırma riski ortadan kalkıyor. Bu, yüz yıl önce bir Alman atının sahnesinde doğan bir fikrin, bugün tıp, psikoloji ve sosyal bilimlerin neredeyse her alanına sinmiş olması demek.

Hayvan zekâsı araştırmaları için bu uyarı özellikle hassas bir yerde duruyor. Bir şempanzenin işaret dili öğrendiğine, bir papağanın kavramları anladığına dair iddialar her duyulduğunda, araştırmacılar kaçınılmaz olarak Clever Hans sorusuyla karşı karşıya kalıyor: hayvan mı anlıyor, yoksa biz mi ona anlamamızı istediğimiz tepkiyi veriyoruz? Bugünün en iddialı yapay zekâ sistemleri için de benzer bir şüphe geçerli. Bir dil modelinin gerçekten "anladığını" söylemek, Hans'ın sayı bildiğini söylemek kadar cazip, ama o kadar da tehlikeli bir kestirme olabilir; çünkü sistemin bize verdiği doğru cevap, bazen sadece bizim sorma biçimimizin bir yansıması olabilir. Son olarak, bu etki yalnızca deney odalarıyla sınırlı değil; gündelik hayatta da bir öğretmenin öğrencisine, bir yöneticinin ekibine, hatta bir gazetecinin röportaj yaptığı kişiye farkında olmadan ipucu verdiği sayısız an, aynı mekanizmanın küçük ölçekli tekrarları olarak işliyor.

Clever Hans'ın hikâyesi, sonunda bir atın ne kadar akıllı olduğuyla ilgili değil, insanın kendi algısına ne kadar güvenebileceğiyle ilgili bir mesele olarak kalıcılaştı. Bilim, bu olaydan sonra, doğruyu ararken sadece dışarıdaki nesneye değil, kendi bakışına da şüpheyle yaklaşmayı öğrendi. Belki de bugün hâlâ çift kör deneylere, bağımsız doğrulamalara, tekrarlanabilirlik testlerine bu kadar tutkuyla sarılmamızın sebebi, yüz yıl önce bir atın toynak vuruşlarında saklı kalan bu dersi hiç unutmamış olmamız. Hans sayıları bilmiyordu, ama bize kendimiz hakkında bilmediğimiz bir şeyi öğretti.