Boston Melas Seli: Bilim Dünyası Neyi Araştırıyor?
1919'da Boston sokaklarını boğan dev bir melas dalgası, bir asır sonra akışkanlar fiziğinin en tuhaf vaka incelemesine dönüştü.

Boston'ın kuzeyinde, dar sokaklarla örülü bir mahallede, insanlar bir öğleden sonra saatine kadar günlük hayatlarının sıradanlığına güveniyordu. Sonra bir ses, sonra bir çatlama, sonra hiçbirimizin tahmin edemeyeceği kadar koyu, kahverengi bir dalga sokaklara dolmaya başladı. Bugün bu olayı anlatırken garip bir tebessümle başlıyoruz çünkü kelime "melas" kulağa tatlı, mutfak kokulu, zararsız geliyor. Oysa 1919'da Boston'da bu madde, insan bedenini ezen, binaları yerinden söken, atları ve yük arabalarını paramparça eden bir yıkım aracına dönüştü. Asıl soru da burada başlıyor: bir tatlandırıcı nasıl bu kadar öldürücü olabilir, ve bir asır sonra bilim insanları neden hâlâ bu kazayı masaya yatırıyor?
Tatlı Bir Şehrin Kâbusu
1919 yılının Ocak ayında, Boston'ın North End semtinde duran devasa bir çelik tank, içindeki milyonlarca litre melası bir anda boşalttı. Bu bir sızıntı değildi, bir dökülme değildi; tankın gövdesi tamamen parçalanmış, metal levhalar sokağa fırlamış, melas bir sel gibi caddeleri basmıştı. O dönemde melas sadece bir tatlandırıcı değildi, aynı zamanda endüstriyel alkol üretiminde kullanılan stratejik bir hammaddeydi, bu yüzden böyle büyük tanklar şehir merkezlerinde bile sıradan bir görüntüydü. Ama sıradanlık, güvenliğin garantisi değildi; tankın yapımında kullanılan malzeme, taşıdığı yükün ağırlığına ve mevsimsel sıcaklık değişimlerine karşı yeterince dayanıklı değildi, ve bu kırılganlık, bir mühendislik hatasının facia boyutuna nasıl evrilebileceğinin acı bir örneğini verdi.
Olayın sonucunda yirmi bir kişi hayatını kaybetti, çok daha fazlası yaralandı, evler yıkıldı, atlı arabalar devrildi, demiryolu rayları eğrildi. Bunu okuduğumuzda ilk tepkimiz genellikle "bu nasıl olur" sorusu oluyor, çünkü zihnimizde melas yavaş akan, kolayca kaçılabilecek bir sıvı imgesi taşıyor. Ama felaketin gerçek boyutu, tam da bu yanılgının üzerine kuruluydu. İnsanlar kaçmaya çalıştı, bazıları başardı, ama çoğu için dalga saniyeler içinde değil, dakikalar içinde ulaşılabilecek bir tehdit değildi; tam tersine, ilk anda şaşırtıcı bir hızla ilerledi ve sonra yapışkan doğasıyla kurbanlarını içine hapsetti. Bu çift yönlü tehlike, hem hızlı hem de yakalayıcı olma hâli, olayı sıradan bir kazadan çıkarıp bugün hâlâ incelenen bir vaka çalışmasına dönüştürdü.

Melas Neden Bu Kadar Öldürücüydü?
Burada devreye fizik giriyor, çünkü melasın davranışı bildiğimiz suyun ya da yağın davranışından köklü biçimde farklı. Melas, akışkanlar biliminde "Newtoniyen olmayan" diye adlandırılan bir sınıfa giriyor; yani viskozitesi, yani akmaya karşı gösterdiği direnç, sabit bir değer değil, sıcaklığa ve zamana göre değişiyor. Patlama anında melas nispeten ılıktı, bu yüzden ilk dalga oldukça hızlı yayıldı, insanları şaşırtacak bir güçle sokaklara saldırdı. Ama Boston'ın Ocak ayı soğuğu, dökülen melasın sıcaklığını hızla düşürdü, ve sıcaklık düştükçe melasın akışkanlığı da dramatik biçimde azaldı. Kaçmaya çalışan biri için bu, önce bir dalganın içine çekilmek, sonra o dalganın adeta beton gibi sertleşmesiyle hareketsiz kalmak anlamına geliyordu.
Şunu sorabiliriz: eğer melas bu kadar yavaş hareket ediyorsa, insanlar neden ondan uzaklaşamadı? Cevap, hızın değil, yapışkanlığın öldürücü olmasında gizli. Bir insan bedeni, dizlerine kadar gelen bu koyu maddenin içine girdiğinde, her adım atmaya çalıştığında karşısına inanılmaz bir direnç çıkıyordu; sanki her hareketi, kendi ağırlığının birkaç katı bir kuvvetle cezalandırılıyordu. Soğuk hava bu direnci daha da artırdı, kurtarma ekiplerinin işini de aynı ölçüde zorlaştırdı. Yani ölüm, dalganın hızından değil, dalganın zamanla kazandığı atalet gücünden geldi. Bu noktada melasın mutfaktaki masum görüntüsüyle sokaktaki katil görüntüsü arasındaki uçurum daha da netleşiyor, ve belki de bu uçurum, olayın bir asır sonra bile bilim insanlarını cezbetmesinin asıl nedeni.
Yüz Yıl Sonra Gelen İlgi
Bir felaketin yüz yıl sonra yeniden gündeme gelmesi, ilk bakışta tuhaf bir merak gibi görünebilir; sonuçta tarih kitapları dolusu kaza, savaş, yangın var, neden özellikle bu olay akademik ilgiyi bu kadar çekti? Cevap, olayın akışkanlar dinamiği açısından nadir bulunan bir "doğal deney" sunmasında yatıyor. Laboratuvar koşullarında bu ölçekte bir sıvı kütlesinin, gerçek zamanlı sıcaklık değişimiyle birlikte davranışını gözlemlemek neredeyse imkânsız; ama tarihsel kayıtlar, fotoğraflar, tanık ifadeleri ve hatta dönemin gazete haberleri, araştırmacılara bu devasa olayı matematiksel modellere dönüştürebilecek veriyi sundu. Harvard'dan bir grup araştırmacı, bu olayı modern bilgisayar simülasyonlarıyla yeniden canlandırdı, melasın viskozite değişimini hesapladı ve sonunda bu çalışma, bilimin ciddiyetle eğlenceyi birleştiren Ig Nobel Ödülü'ne layık görüldü.
Bu ödülün adı kulağa alaycı gelebilir, ama içerdiği bilim son derece sağlam. Çünkü bu araştırma sadece tarihe meraklı bir not düşmekle kalmadı, aynı zamanda endüstriyel güvenlik mühendisliğine de katkı sundu; büyük hacimli sıvıların depolanmasında sıcaklık değişiminin yapısal stres üzerindeki etkisi, bugün hâlâ tank tasarımlarında dikkate alınan bir faktör. Belki de bu, bilimin en sevdiğim yanı: bir felaketi unutmak yerine onu bir ders kitabına dönüştürmek, acıyı bilgiye çevirmek. Boston'ın sokaklarında bir asır önce akan o koyu dalga, artık bir üniversite dersliğinde viskozite grafiklerinin üzerinde yeniden akıyor, ve bu sefer kimseyi boğmadan, bize bir şey öğretiyor.
Bugün Boston'da North End'i gezen biri, o eski tankın yerinde artık sadece küçük bir anıt tabelası bulur, çoğu turist bunun yanından geçerken belki de hiç fark etmez. Ama bu hikâyenin asıl değeri, anıtların taşında değil, bilimin bir faciayı yüz yıl sonra bile konuşturabilme gücünde. Bir şehrin tatlı kokulu kâbusu, bugün bize sadece geçmişin acı bir anısını değil, akışkanların, sıcaklığın ve insan bedeninin kırılganlığının nasıl iç içe geçtiğini de gösteriyor. Belki de en çarpıcı ders şu: en masum görünen şeyler, koşullar değiştiğinde en tehlikeli hâle gelebilir, ve bunu anlamak için bazen bir asır beklemek gerekebilir.
İlgili Denemeler
İnsan Beyni Manyetik Alanı Hissedebilir mi?
Caltech'li jeofizikçi Joseph Kirschvink'in deneyi, insan beyninin manyetik alanlara tepki verdiğini gösterdi; peki bu altıncı bir his mi?
Jan Hendrik Schön: Bilim Dünyasını Kandıran Dahi
Jan Hendrik Schön'ün Bell Labs'teki sahte veri skandalı, bilimsel hakemlik sisteminin kör noktalarını nasıl gözler önüne serdi?
Barry Marshall Mide Ülseri Bakterisini Kanıtlamak İçin Kendini Enfekte Etti
Barry Marshall, mide ülserinin stresten değil bir bakteriden kaynaklandığını kanıtlamak için kendi midesine zararlı bakteriyi içerek tıp tarihine geçti.
Tartışma (0)
Henüz yorum yok. İlk yorumu siz yapın.
Bültene katıl
Yeni denemeler haftada bir e-posta kutuna gelsin.