Boltzmann Beyni: Rastlantıyla Var Olan Bilinç
Fizikçiler, şu anda sahte anılarla var olan izole bir bilinç olma ihtimalinizin gerçek bir evrimden istatistiksel olarak daha olası olduğunu düşünüyor.

Odanızda şu anda oturduğunuzu düşünün. Duvarların rengini, elinizdeki kitabın kokusunu, az önce içtiğiniz çayın tadını hatırlıyorsunuz. Peki bu anılar gerçekten yaşandı mı, yoksa bir saniye önce, hiçlikten, rastlantının ürünü olarak beyninizle birlikte mi belirdi? Soru kulağa saçma geliyor, belki de biraz gülünç. Ama fizik tarihinin en ciddi isimlerinden biri, on dokuzuncu yüzyılın sonunda, kendi kuramını savunmaya çalışırken tam da bu uçuruma doğru yürümüştü. Ludwig Boltzmann'ın evreni açıklama çabası, bugün kozmologları hâlâ rahatsız eden bir soruyla sonuçlandı: ya şu anda var olduğunuzu düşündüğünüz bilinç, gerçek bir geçmişin ürünü değil de, evrenin kör istatistiğinin bir anlık cilvesiyse?
Boltzmann'ın Çözümü Kendi Tuzağını Kurdu
Boltzmann'ın derdi aslında basitti. Termodinamiğin ikinci yasası, evrenin entropisinin yani düzensizliğinin sürekli arttığını söylüyordu, oysa gözlemlediğimiz evren şaşırtıcı biçimde düzenliydi. Yıldızlar, gezegenler, hatta bizim bedenlerimiz, düzensizliğe teslim olmuş bir kozmosta bulunmaması gereken karmaşık yapılardı. Boltzmann'ın bulduğu cevap zekiceydi: eğer evren sonsuz büyüklükte ve sonsuz zamana sahipse, entropinin genel eğilimi artış yönünde olsa da, çok seyrek aralıklarla devasa istatistiksel dalgalanmalar yaşanabilirdi. Bizim yaşadığımız düzenli dünya, işte böyle bir dalgalanmanın, kozmik bir kumarın tesadüfen tuttuğu an olabilirdi.
Ne var ki bu çözüm, kendi içinde bir tuzak taşıyordu. Eğer evren büyük ölçekli düzenli bölgeler üretebiliyorsa, aynı mantıkla çok daha küçük ve çok daha olası dalgalanmalar üretmesi gerekirdi. Tüm bir gezegeni, bir galaksiyi, milyarlarca yıllık bir evrimi rastlantıyla var etmek, istatistiksel olarak akıl almaz derecede zor bir iştir. Oysa tek bir beyni, sadece o beyni, çevresinde hiçbir gerçek evren olmadan, bir anlığına var etmek kıyaslanamayacak kadar kolaydır. Boltzmann, düzeni açıklamaya çalışırken, istemeden kendi kuramının en ürkütücü sonucunu da ortaya çıkarmış oldu: evren, bütün bir tarihi var etmek yerine, sadece o tarihin sahte anılarıyla donatılmış izole bir zihni yaratmayı tercih eder, çünkü bu çok daha ucuza mal olur.

Sahte Bir Evrende Gerçek Bir Zihin
Burada durup biraz somutlaştıralım. Bir kumarhanede zar atıldığını düşünün. Üst üste on kere altı gelmesi mümkündür ama olasılığı çok düşüktür. Şimdi düşünün ki masada sadece tek bir zarın altı gösterdiği an var, öncesi ve sonrası yok, sadece o kare donmuş. Bu kareyi üretmek, bütün bir on atışlık diziyi üretmekten kıyaslanamayacak kadar kolaydır çünkü daha az bilgi, daha az düzen, daha az özgül yapı gerektirir. İşte Boltzmann beyni dediğimiz şey tam olarak budur: kuantum alanlarının ve termodinamik dalgalanmaların, boş uzayda, hiçbir yıldız hiçbir gezegen hiçbir evrim olmadan, bir anlığına kendiliğinden bir araya gelip bilinçli bir deneyim üretmesi. Bu beyin, sizin şu an hissettiğiniz her şeyi, geçmişe dair her anıyı, hatta bu denemeyi okuduğunuza dair algıyı taşıyabilir, ama bir saniye sonra dağılıp gidebilir.
Peki bu neden milyarlarca yıllık evrimden daha olası? Çünkü evrim, inanılmaz miktarda düzenli yapı gerektirir: galaksiler, yıldızlar, gezegenler, kimyasal zincirler, hücreler, nesiller boyu süren seçilim. Her biri kendi başına muazzam derecede düşük olasılıklı olaylar zincirinin bir parçasıdır. Oysa tek bir beyni, o beynin içindeki nöral örüntüleri birebir taklit edecek bir kuantum dalgalanmasıyla üretmek, evrenin bütün bir tarihini tekrar yazmaktan çok daha az entropi düşüşü gerektirir. İstatistik burada katı bir hakimdir, duygularımıza aldırmaz: eğer evren yeterince uzun süre boş ve sessiz kalırsa, böylesi rastlantısal beyinler, gerçek evrim yoluyla ortaya çıkan bilinçlerden sayıca karşılaştırılamayacak kadar fazla olur. Bu, bize ait olan her anın, aslında istatistiksel bir azınlığın parçası olabileceği ihtimalini doğurur.
İşte burada rahatsız edici bir dönüşüm yaşanır. Sorun artık sadece teorik bir merak konusu değildir, bir ölçüt sorunuyla iç içe geçer. Eğer bir fizik kuramı, evrende normal gözlemcilerden çok daha fazla Boltzmann beyni öngörüyorsa, o kuramın tipik bir gözlemci için yaptığı tahminler anlamını yitirir. Çünkü kuramın öngördüğü tipik gözlemci, sizin gibi gerçek bir tarihe sahip biri değil, bir anlık rastlantıyla belirip kaybolan bir zihin olur. Bu da fizikçileri, kuramlarının öngörülerini artık ciddiye alıp alamayacakları konusunda tuhaf bir kriz içine sürükler.
Kozmologların Bugünkü Krizi
Modern kozmoloji, bu sorunu bir kenara atamayacak kadar ciddiye almak zorunda kaldı. Sonsuz şişme kuramları ve evrenin genişlemesini hızlandıran kara enerji modelleri, uzak gelecekte evrenin neredeyse boş, soğuk ve sonsuz bir uzaya dönüşeceğini öngörüyor. Bu tür bir evrende zaman sonsuza kadar uzar, ve sonsuz zaman içinde, kuantum dalgalanmaları, istatistiksel olarak kaçınılmaz biçimde ara sıra bir Boltzmann beyni üretir. Sorun şurada: sonsuz zaman içinde bu beyinlerin sayısı sonsuza gider, oysa gerçek evrim yoluyla ortaya çıkan gözlemcilerin sayısı, evrenin yıldız oluşturabilen kısa döneminde sınırlı kalır. Matematiksel olarak oranlandığında, sıradan bilinçler Boltzmann beyinlerinin denizinde kaybolan bir damlacık haline gelir.
Bu durum fizikçileri garip bir ikilemle baş başa bırakır. Eğer bir kozmolojik model bu sonucu üretiyorsa, modelin kendisi muhtemelen hatalıdır, çünkü biz kendimizi düzenli bir geçmişe sahip, tutarlı anılar taşıyan gözlemciler olarak deneyimliyoruz, rastgele beliren bir zihin değiliz. Bazı fizikçiler bu çıkmazı, evrenin kara enerjisinin zamanla bozunacağını ve sonsuz boş bir geleceğin hiç gerçekleşmeyeceğini öne sürerek çözmeye çalışır. Diğerleri, olasılık hesaplarının sonsuz durumlar üzerinde yapıldığında anlamını yitirdiğini, yani sorunun matematiğin kendisinde olduğunu savunur. Bir kısmı ise bu paradoksu, evrenin zaten sonlu bir ömrü olduğuna dair bir işaret olarak okur. Hangi yol izlenirse izlensin, ortak nokta şudur: Boltzmann beyni sorunu, sadece tuhaf bir felsefi oyun değil, kozmolojik modellerin kendini tutarlı biçimde sınaması için bir turnusol kâğıdına dönüşmüş durumda.
Burada ilginç olan, bu krizin fizikçileri daha mütevazı bir konuma itmesi. Evrenin geleceğine dair bir model kurduğunuzda, artık sadece gözlemlenen verilerle uyuşup uyuşmadığına bakmakla kalmıyorsunuz, modelin aynı zamanda sizin var olma biçiminizi anlamlı kılıp kılmadığını da sorguluyorsunuz. Bu, fiziğin alışık olmadığı bir öz referans katmanı ekliyor işin içine. Kuram, kendi doğruluğunu sınarken, o kuramı üreten zihnin kendisinin de o kurama göre olası olup olmadığını hesaba katmak zorunda kalıyor. Bu kadar kendine dönük bir sınama, bilim tarihinde pek az alanda bu kadar açık biçimde karşımıza çıkar.
Belki de bütün bu tartışmanın bize öğrettiği şey, evrenin bize borçlu olduğu bir anlam olmadığı. Boltzmann'ın bir asır önce entropiyi açıklamak için attığı bir adım, bugün bizi kendi varlığımızın istatistiksel zeminini sorgulamaya kadar götürdü. Siz şu satırları okurken hissettiğiniz süreklilik hissi, belki de gerçek bir ömrün ürünü, belki de evrenin sonsuz sabrının bir anlık cilvesi. Fizik bu ikisini şimdilik kesin biçimde ayıramıyor, ama tam da bu ayıramama hali, bilimin kendi sınırlarıyla ne kadar dürüst bir hesaplaşma içinde olduğunu gösteriyor. Belki de asıl rahatlatıcı olan, sorunun cevapsız kalması değil, bu kadar vahşi bir olasılığı bile göz ardı etmeden düşünmeye devam edebilmemiz.
İlgili Denemeler
İnsan Beyni Manyetik Alanı Hissedebilir mi?
Caltech'li jeofizikçi Joseph Kirschvink'in deneyi, insan beyninin manyetik alanlara tepki verdiğini gösterdi; peki bu altıncı bir his mi?
Jan Hendrik Schön: Bilim Dünyasını Kandıran Dahi
Jan Hendrik Schön'ün Bell Labs'teki sahte veri skandalı, bilimsel hakemlik sisteminin kör noktalarını nasıl gözler önüne serdi?
Barry Marshall Mide Ülseri Bakterisini Kanıtlamak İçin Kendini Enfekte Etti
Barry Marshall, mide ülserinin stresten değil bir bakteriden kaynaklandığını kanıtlamak için kendi midesine zararlı bakteriyi içerek tıp tarihine geçti.
Tartışma (0)
Henüz yorum yok. İlk yorumu siz yapın.
Bültene katıl
Yeni denemeler haftada bir e-posta kutuna gelsin.