ceride.co
Deneme · Bilim

Blindsight: Kör İnsanlar Görmeden Nasıl Hareket Eder?

Birincil görme korteksi tamamen hasarlı hastalar hiçbir şey görmediklerini söylerken önlerindeki engelleri bilinçsizce nasıl fark ediyor?

Ceride· 4 dakikada okunur
Sokratik tartışma
Dinle
Blindsight: Kör İnsanlar Görmeden Nasıl Hareket Eder?

Gözlerimizin önünde duran bir sandalyeye çarpmadan yürüyebiliriz, bir elin bize fırlattığı topu yakalayabiliriz, bir yüzün ifadesini okuyabiliriz. Bütün bunları yaparken görmenin tek ve bölünmez bir deneyim olduğuna inanırız; ya görürüz ya görmeyiz, üçüncü bir hâl yoktur sanırız. Ama ya birisi size hiçbir şey görmediğini söylese, sonra da önündeki her engeli hiç çarpmadan geçse? Blindsight denen bu tuhaf olgu, tam olarak böyle bir çatlağı açığa çıkarıyor: görme ile bilme arasında, algı ile bilinç arasında kimsenin beklemediği bir boşluk. Bu boşluk, nörobilimin en huzursuz edici keşiflerinden biri çünkü bize görmenin aslında tek bir şey olmadığını, beynin karanlıkta da iş görebilen gizli patikaları olduğunu söylüyor.

TN Vakası: Göremeyen Ama Yürüyen Adam

Tıp literatüründe TN olarak anılan hasta, art arda geçirdiği iki felç sonucunda beyninin her iki yarım küresindeki birincil görme korteksini tamamen kaybetti. Bu bölge, gözden gelen görsel sinyallerin bilinçli bir imgeye dönüştüğü yer olarak kabul edilir; yokluğunda insan kör olur, hem de klinik anlamda eksiksiz bir körlükle. TN de kendini tam olarak böyle tanımlıyordu: hiçbir şey görmüyordu, önündeki hiçbir nesneyi fark etmiyordu, karşısında duran bir elin hareketini bile algılayamıyordu. Ama araştırmacılar onu bir koridora soktuklarında, koridora çeşitli engeller dizdiklerinde, TN hiçbirine çarpmadan yürüyüp geçti.

Burada asıl çarpıcı olan, TN'nin bunu yaparken hâlâ kör olduğunu iddia etmesiydi. Kendisine neden engellerden kaçındığı sorulduğunda tatmin edici bir açıklama veremiyordu; sadece bir şekilde öyle yaptığını söylüyordu. Bilinçli deneyiminde hiçbir görsel iz yoktu, ama bedeni engelleri biliyormuş gibi hareket ediyordu. Bu, bize alışık olmadığımız bir ayrım sunuyor: davranış ile farkındalık birbirinden kopabiliyor. TN'nin yürüyüşü, beynin bir yerinde görsel bilginin işlendiğini, ama bu işlemin hiçbir zaman bilinç sahnesine çıkmadığını gösteren, neredeyse teatral bir kanıt gibi duruyor.

Blindsight: Gözleri Kör Olan Hastalar Nasıl Görmeden Görebiliyor?

V1'in Gölgesinde Kalan Yollar

Peki TN'nin beyninde görme korteksi yoksa, bu bilgi nereden geçiyor? Sorunun cevabı, insan beyninin evrimsel tarihinde gizli. Birincil görme korteksi, yani V1, memelilerde görece yeni ve son derece gelişmiş bir yapı; ama görsel bilginin işlenmesi için tek yol değil. Göz ile beyin arasında, V1'den çok daha eski, çok daha ilkel sinir yolları da var; üst kolliküs gibi, amigdala gibi yapılar bu eski ağın parçası. Bu yollar, sürüngenlerde ve kuşlarda görsel dünyanın ana işleme merkezini oluşturuyor, insanda ise V1'in gölgesinde kalmış, arka planda çalışan yedek bir sistem gibi duruyor.

TN'nin durumu, bu yedek sistemin tek başına ne kadar işlevsel olabildiğini gösteriyor. V1 devre dışı kaldığında, görsel sinyal gözden hâlâ beyne giriyor, ama artık bilinçli imgeye dönüşecek ana işlem merkezine uğramıyor. Bunun yerine üst kolliküs üzerinden hareket algısına, uzamsal konuma dair kaba ama işlevsel bir bilgi çıkarılıyor; bu bilgi motor sisteme ulaşıyor ve bedeni yönlendiriyor. Burada ilginç olan, bu eski yolun bilgiyi işlerken bilinç üretmeye hiç ihtiyaç duymaması. Sanki beyin, "ben bunu görüyorum" demeden de "bu nesneden kaçın" komutunu verebiliyor. Bu da bize şunu düşündürüyor: bilinç, görsel bilginin davranışa dönüşmesi için zorunlu bir ara durak değil, belki de sadece bazı durumlarda eklenen bir katman.

Görmek mi, Bilmek mi?

Blindsight'ın felsefeye attığı en sert yumruk, tam da bu noktada geliyor. Felsefede uzun süredir tartışılan bir düşünce deneyi var: bilinç zombisi. Dışarıdan bakıldığında tamamen normal davranan, acıya tepki veren, konuşan, yürüyen ama içeride hiçbir öznel deneyimi olmayan bir varlık düşünün. Bu, çoğu zaman salt bir zihin oyunu, laboratuvar koşullarında asla test edilemeyecek bir spekülasyon olarak görülür. Oysa TN gibi hastalar, bu düşünce deneyini kısmen gerçeğe taşıyor; en azından görme söz konusu olduğunda, davranışsal tepki ile öznel deneyimin birbirinden gerçekten ayrılabildiğini gösteriyor.

Burada bir itiraz akla gelebilir: belki de TN aslında bir şekilde görüyor da bunu dile getiremiyor, belki bilinç orada ama dil bu bilinci ifade etmekte yetersiz kalıyor. Bu itiraz kulağa mantıklı gelse de, TN'nin tutarlılığı bu olasılığı zayıflatıyor; hasta yıllar boyunca aynı ısrarla hiçbir şey görmediğini söylüyor, deneyimin öznel tarafında gerçek bir boşluk olduğunu ima ediyor. O zaman geriye şu soru kalıyor: görmek dediğimiz şey, gerçekten de bilmek midir, yoksa sadece bilginin bedene ulaşmasının bir yolu mu? Blindsight, bu iki şeyin aynı olmadığını, birinin diğerine muhtaç olmadan da var olabileceğini gösteriyor ve bu da bilinç kavramını bir kez daha tartışmaya açıyor; artık bilinç, görmenin zorunlu bir bileşeni değil, görmenin üstüne bazen eklenen, bazen eklenmeyen bir fazlalık gibi düşünülebilir.

Bütün bu tabloyu bir araya getirdiğimde, blindsight'ın bana öğrettiği şey şu: zihnimiz sandığımızdan çok daha katmanlı, çok daha sessiz çalışan parçalardan oluşuyor. TN'nin koridorda engelleri atlaması, aslında hepimizin içinde hâlâ çalışan, ama bilincin ışığına hiç çıkmayan eski bir mekanizmanın hatırlatıcısı gibi. Belki de her birimizin içinde, farkında olmadığımız küçük TN'ler var; bilincimiz bir şeyi fark etmeden, bedenimiz zaten ona göre hareket ediyor. Bu düşünce rahatsız edici çünkü benliğimizin, sandığımız kadar bütün ve şeffaf olmadığını gösteriyor; ama aynı zamanda tuhaf bir biçimde özgürleştirici de, çünkü görmenin ve bilmenin tek bir yolu olmadığını, zihnin karanlıkta da yol bulabileceğini öğretiyor.