El-Kanun fi't-Tıb: İbn Sina'nın Eseri Tıbbı Nasıl Şekillendirdi?
İbn Sina'nın tek bir eseri, yüzyıllarca tıbbı sorgulanmaz kılan şey neydi?

Bir kitabın, yazıldığı çağı aşıp altı yüz yıl boyunca tıp fakültelerinde ders kitabı olarak okutulduğunu düşünün. Avrupa'nın en saygın üniversitelerinde öğrenciler onun satırlarını ezberler, hekimler teşhislerini onun önerdiği yöntemlere göre kurar, itiraz edenler ise sapkın sayılır. Bu, bilimkurgu değil, El-Kanun fi't-Tıb'ın gerçek tarihidir. İbn Sina'nın onuncu yüzyılda kaleme aldığı bu eser, on yedinci yüzyıla kadar Batı ve İslam dünyasında tıbbın neredeyse tek referans kaynağı olarak kaldı. Peki bir metin, bu kadar uzun süre nasıl sorgulanmaz hale gelir? Bu sorunun cevabı, sandığımızdan daha fazla şey söylüyor bize; hem bilginin doğasına hem de kurumların bilgiyle kurduğu tuhaf ilişkiye dair.
Dağınık Bilgiyi Toplayan Adam
İbn Sina'nın asıl başarısı, genellikle zannedildiği gibi yeni bir tıbbi keşif yapmak değildi. Kendisinden önce Galen'in, Hipokrat'ın, Aristoteles'in ve pek çok İslam âliminin ortaya koyduğu bilgi, dağınık, çoğu zaman birbiriyle çelişen, farklı dillerde ve farklı mantıklarla yazılmış bir yığın hâlindeydi. Bir hekim, bir hastalığı anlamak için onlarca farklı kaynağa bakmak, aralarındaki çelişkileri kendi aklıyla çözmek zorundaydı. İbn-i Sina'nın yaptığı şey, bu dağınıklığı eşi benzeri görülmemiş bir sistematiklikle bir araya getirmekti; her hastalığı, her ilacı, her tedavi yöntemini mantıksal bir düzen içine yerleştirdi.
Burada durup şunu sormak gerekiyor: bir sentez, orijinal bir keşiften daha mı az değerlidir? Sanırım hayır, çünkü düzen kurmak, dağınık gerçeği erişilebilir kılmak, başlı başına bir zihinsel emektir. El-Kanun fi't-Tıb'ın gücü, tam da bu noktada ortaya çıkıyor; okuyan kişiye kafasını karıştıracak bir yığın değil, baştan sona takip edilebilir bir harita sunuyordu. Bir hekim adayı artık onlarca kaynağı karşılaştırmak zorunda değildi, tek bir kitabı derinlemesine öğrenmesi yetiyordu. Bu kolaylık, kitabın yayılmasını hızlandırdı ama aynı zamanda, fark edilmeden, tehlikeli bir alışkanlığın da tohumunu ekti.

Mükemmellik Bir Tuzağa Dönüşünce
Bir eserin kapsayıcılığı ne zaman bir tuzağa dönüşür? El-Kanun fi't-Tıb'ın durumunda cevap şudur: kitap, kendi içinde o kadar tutarlı, o kadar eksiksiz görünüyordu ki, onu eleştirmek için bir giriş noktası bulmak neredeyse imkânsız hale geldi. Bir sistemin parçaları birbirine bu denli sıkı bağlandığında, bir noktaya itiraz etmek bütünü sarsma tehlikesi taşır; kimse de bu riski almak istemez. Böylece kitap, sadece faydalı bir kaynak olmaktan çıkıp, üzerine söz söylenemeyen bir kurum hâline geldi.
Burada akla gelebilecek bir itirazı göz ardı etmemek gerekir: belki de kitap gerçekten o kadar iyiydi ki, yüzyıllarca kimse daha iyisini yazamadı. Bu kısmen doğru olabilir, ama tek başına yeterli bir açıklama değildir. Çünkü tarihin bize gösterdiği, hiçbir bilgi sisteminin sonsuza dek değişmeden kalamayacağıdır; insan bedeni hakkında öğrenilecek şeyler tükenmez. O hâlde sorun, kitabın mükemmelliğinden değil, o mükemmelliğin etrafında oluşan korkudan kaynaklanıyordu. Üniversiteler, dinî ve siyasi otoriteler, bu kitabı öylesine kutsallaştırmışlardı ki, ona dokunmak, yalnızca bir fikri değil, kurumun kendisinin güvenilirliğini tehlikeye atmak anlamına geliyordu. Otorite burada bilgiden değil, bilgiyi koruma arzusundan doğdu.
Doğru Olmak Yetmez, Sorgulanabilir Olmak Gerekir
Şimdi gelelim meselenin can alıcı noktasına: bir bilginin yüzyıllarca ayakta kalması, onun doğruluğunun kanıtı mıdır? Böyle düşünmek cazip, çünkü uzun ömür bize bir güvence hissi verir. Ama El-Kanun fi't-Tıb örneği tam tersini gösteriyor; kitabın içindeki pek çok bilgi, modern tıbbın standartlarına göre yanlış, bazen de zararlıydı. Kan dolaşımına dair hatalı varsayımlar, hastalıkların nedenine ilişkin eksik açıklamalar, uzun süre sorgulanmadan kabul edildi. Kitabın hayatta kalmasını sağlayan şey hakikati değil, kurumların onu sorgulamayı bırakmış olmasıydı.
Bu, bize daha genel bir gerçeği hatırlatıyor: bilgi ile otorite arasındaki çizgi, çoğu zaman düşündüğümüzden daha incedir. Bir fikir, ortaya çıktığı anda sorgulanabilir bir önerme olarak doğar; ama zamanla, tekrar edile tekrar edile, bir kurumun temel taşı hâline gelirse, artık sorgulanmak için izin istemeye başlar. Üniversite kürsüsünde okutulan her metin, mahkemede referans gösterilen her görüş, din adamının elindeki her yorum, aynı dönüşüme açıktır. Peki bugün bizim de böyle bir kitabımız var mı? Belki bir ders kitabı değil ama bir varsayım, bir kurumsal gerçeklik, üzerine söz söylemekten çekindiğimiz bir fikir illa vardır. Sorgulamayı bırakmak, çoğu zaman bir karar değil, sessizce biriken bir alışkanlıktır; farkına vardığımızda çoğu zaman çok geç kalmış oluruz.
İbn-i Sina'nın kitabı, kendi döneminin en parlak zihninin eseriydi ve bu yüzden saygı duyulmayı hak ediyordu. Ama onu saygı duyulası bir kaynaktan sorgulanamaz bir dogmaya çeviren, kitabın kendisi değil, onu okuyanların korkusuydu. Belki de bir bilginin gücü, ne kadar doğru olduğunda değil, ne kadar uzun süre itirazsız kaldığında ölçülür; ve bu ölçü, bize hakikatten çok, kendimiz hakkında bir şey söyler. Bir kitabın iktidarı, sayfalarında değil, onu okuyanların sessizliğinde saklıdır.
İlgili Denemeler
İnsan Beyni Manyetik Alanı Hissedebilir mi?
Caltech'li jeofizikçi Joseph Kirschvink'in deneyi, insan beyninin manyetik alanlara tepki verdiğini gösterdi; peki bu altıncı bir his mi?
Jan Hendrik Schön: Bilim Dünyasını Kandıran Dahi
Jan Hendrik Schön'ün Bell Labs'teki sahte veri skandalı, bilimsel hakemlik sisteminin kör noktalarını nasıl gözler önüne serdi?
Barry Marshall Mide Ülseri Bakterisini Kanıtlamak İçin Kendini Enfekte Etti
Barry Marshall, mide ülserinin stresten değil bir bakteriden kaynaklandığını kanıtlamak için kendi midesine zararlı bakteriyi içerek tıp tarihine geçti.
Tartışma (0)
Henüz yorum yok. İlk yorumu siz yapın.
Bültene katıl
Yeni denemeler haftada bir e-posta kutuna gelsin.