ceride.co
Deneme · Tarih

Choctaw ve İrlanda: Acının Dayanışmaya Dönüştüğü Tarihi An

1831'de kendileri sürgün edilen Choctaw halkı, 1847'de binlerce kilometre öteden İrlanda'nın kıtlığına neden el uzattı?

Ceride· 4 dakikada okunur
Sokratik tartışma
Dinle
Choctaw ve İrlanda: Acının Dayanışmaya Dönüştüğü Tarihi An

Bir halk, kendi acısının izini silmeden önce başka bir halkın acısını fark edebilir mi? Bu soru kulağa fazla şiirsel gelebilir, ama 1847 yılında Oklahoma topraklarında yaşanan somut bir olayın tam ortasında duruyor. Choctaw halkı, on altı yıl önce kendi sürgün yolunda binlercesini kaybetmiş, hâlâ yaralarını sarmaya çalışan bir topluluktu. Buna karşın, binlerce kilometre ötede, denizin öbür kıyısında açlıktan kırılan İrlanda halkına para gönderdiler. Bu küçük ama yüklü jest, tarihin kıyısında kalmış, ama hâlâ insana dair en çok soru soran anlardan biri.

Gözyaşı Yolu'nun Mirası

1831'de Amerika Birleşik Devletleri hükümeti, Choctaw halkını atalarının topraklarından zorla çıkarıp Mississippi'nin batısına sürdü. Bu yürüyüş sonradan Gözyaşı Yolu adıyla anılacaktı; yürüyenler açlıkla, soğukla, hastalıkla boğuştu, yolun kendisi bir ölüm koridoruna dönüştü. Geride kalan sadece toprak değildi, bir yaşam biçimiydi; önde bekleyen de sadece yeni bir coğrafya değil, yeniden kurulması gereken bütün bir toplumdu. Bu tür bir deneyimin ardından bir halktan beklenen, doğal olarak içe kapanmak, kalan az kaynağı sıkı sıkıya kendine saklamaktır.

Ama Choctaw halkının tuttuğu yol başka bir yöne gitti. Belki de mesele tam olarak şuydu: açlığı sadece bilmek değil, onu bedeninde taşımış olmak, başka bir bedendeki açlığı tanımayı kolaylaştırıyordu. Soyut bir "insanlık" kavramından söz etmiyoruz burada; boş bir mideyle uyumanın, bir çocuğun gözünde günden güne sönen ışığı izlemenin ne demek olduğunu bilmekten söz ediyoruz. Bu bilgi, yas tutmakla kalmayıp başkasının yasını da görecek bir duyarlılık bırakmış olabilir.

Elbette karşı çıkılabilir: acı çoğu zaman insanı kendine kapatır, güveni azaltır, dünyaya karşı sertleştirir. Nitekim pek çok toplum, büyük yıkımların ardından dışa dönük bir cömertlik değil, savunmacı bir içe çekilme yaşamıştır. Choctaw halkının hikâyesi bu yüzden kural değil, tam olarak istisna olduğu için önemli; ve belki de bu istisna, acının zorunlu olarak bencilleştirmediğini, bazen tam tersine, başka bir acıyı tanımak için bir anahtar haline gelebildiğini gösteriyor.

Açlığın Hatırladığı Açlık

Oklahoma'dan İrlanda'ya Uzanan Bağış

1840'ların ortasında İrlanda'da patates mahsulünün art arda çökmesi, ülke tarihinin en büyük kıtlıklarından birini doğurdu. Açlık, göç, ölüm haberleri okyanusu aşıp Amerika'ya kadar geldi; gazete sayfalarında, kilise vaazlarında, sıradan sohbetlerde bu uzak felaketin yankısı duyuldu. Choctaw halkı da bu haberleri bir biçimde işitti ve hâlâ toparlanmakta olan kendi topluluğunun içinden küçük bir para topladı; bu parayı İrlanda'daki kıtlık mağdurlarına gönderdiler.

Burada asıl çarpıcı olan, gönderilen tutarın büyüklüğü değil, bu kararın alındığı koşulların yoksulluğu. Kendi toprağı olmayan, yeni kurduğu yerleşimde tarımı yeniden öğrenmeye çalışan bir halkın, elindeki azı bölüşmeye karar vermesi, hesap mantığıyla açıklanamayacak bir şey. Normalde beklenen, önce kendine yetecek kadarını güvenceye almak, ancak fazlası varsa paylaşmaktır. Choctaw halkı bu sırayı tersine çevirdi; cömertliği, bolluğun bir sonucu olarak değil, paylaşılan bir tanıma biçimi olarak gösterdi.

Bir ailenin kendi ekmeğinden az bir parçayı, denizin öte yakasındaki tanımadığı birine ayırdığını düşünün; bu görüntü, ne kadar küçük görünse de, insan ilişkilerinin en temel varsayımlarını sarsıyor. Çünkü bu jestin değeri dolarla ya da kuruşla ölçülmüyor, verenin kendi eksikliğine rağmen seçtiği bakış açısıyla ölçülüyor. Choctaw halkı, kendi tarihinin en kırılgan döneminde, dünyanın öbür ucundaki bir halkı görmeyi seçti; bu seçim, tarihin çoğu zaman gözden kaçırdığı türden bir cesaret örneği.

Dayanışmanın Yüz Elli Yıl Sonraki Karşılığı

Bu hikâye, uzun süre iki halkın kendi anlatıları içinde küçük bir dipnot olarak kaldı; ne İrlanda'nın büyük kıtlık tarihinde merkezi bir yer tuttu, ne de Choctaw halkının kendi hafızasında her zaman öne çıkmadı.ıkarıldı.ıktı.ıkarıldı. 2017 yılında Cork şehrinde dikilen Kindred Spirits heykeli, bu unutulmaya yüz tutmuş anıyı yeniden görünür kıldı. Heykel, yukarı doğru yükselen tüy biçimli formlarla, bir tarafın verdiğini, diğer tarafın aldığını, ama ikisinin de aynı insanlık çevresinde durduğunu anlatan sessiz bir dil kuruyor.

Neden bir anıyı taşa, metale ya da heykele dökme ihtiyacı duyarız? Çünkü sözlü tarih zamanla incelir, belgeler tozlanır, ama kamusal alana yerleştirilen bir biçim, oradan geçen herkesin önünde durur, sorular sormasını ister. Kindred Spirits'in önünden geçen biri, muhtemelen önce şekli merak eder, sonra altındaki yazıyı okur, sonra da kendine şu soruyu sorar: bu kadar az şeye sahip bir halk, nasıl olup da bu kadar cömert davranabildi? Heykel, tam olarak bu sorunun sürekli tazelenmesini sağlıyor.

Bugünden bakıldığında bu hikâye, sadece geçmişe dair ilginç bir not değil, bugünün alışkanlıklarını sorgulamak için bir ayna. Elimizde çok daha fazlası varken, çok daha az paylaşma eğiliminde olduğumuz anları düşünün; kıyaslama rahatsız edici ama tam da bu yüzden gerekli. Choctaw halkının jesti, cömertliğin kaynağın bolluğundan değil, başkasının acısını tanıma kapasitesinden doğduğunu hatırlatıyor; bu kapasite, parası olmayanın da elinden alınamayan tek sermayesi.

Açlığın açlığı hatırlaması, belki de tarihin en az anlatılan ama en çok şey söyleyen cümlelerinden biri. Choctaw halkı ile İrlanda halkı arasındaki bu bağ, iki coğrafyanın, iki dilin, iki acının birbirine hiç dokunmadan da birbirini tanıyabildiğini gösteriyor. Bugün bu hikâyeyi yeniden anlatmak, sadece eski bir dayanışmayı kutlamak değil, kendi zamanımızda neyi paylaşıp neyi sakladığımızı sormak için bir davet. Belki de asıl mesele, ne kadar fazlaya sahip olduğumuz değil, elimizdekinin ne kadarını başka bir açlığı tanımaya ayırabildiğimiz.