ceride.co
Deneme · Tarih

Mekanik Türk: 18. Yüzyılın Gizemli Satranç Robotu

Avrupa'nın en zeki makinesi sanılan bu kutunun içinde aslında kim saklanıyordu?

Ceride· 4 dakikada okunur
Sokratik tartışma
Dinle
Mekanik Türk: 18. Yüzyılın Gizemli Satranç Robotu
  1. yüzyılın sonlarında bir salonun ortasına, üzerinde Osmanlı kıyafetleriyle süslenmiş tahta bir bebeğin yerleştirildiğini düşünün. Karşısındaki sandalyeye oturan konuk, elindeki fildişi şahı tahtaya koyar koymaz, bu garip figür gözlerini kısar, kolunu ağır ağır kaldırır ve bir piyonu kaydırır. Salon nefesini tutar, çünkü orada oturan bir insan değil, bir makinedir sanılır. Peki bu kutu gerçekten düşünüyor muydu, yoksa yalnızca düşünüyormuş gibi görünmeyi mi öğrenmişti? Mekanik Türk adını alan bu otomat, iki yüzyıl boyunca Avrupa'nın en keskin zihinlerini bu sorunun peşine düşürdü ve cevap, herkesin sandığından çok daha insani bir yerde saklıydı.

Kempelen'in Sahtekârlığı

Macar mucit Wolfgang von Kempelen'in hikayesi, parlak bir icattan önce küçük bir mahcubiyetle başlar. Habsburg sarayında İmparatoriçe Maria Theresa'nın önünde sahnelenen bir manyetizma gösterisini izleyen Kempelen, bu numaraların sıradanlığından etkilenmemiş, hatta kendisinin çok daha şaşırtıcı bir şey yapabileceğini iddia etmiştir. Söz verdiği an itibarıyla artık geri dönüşü olmayan bir yola girmiş, aylarını bu iddiayı somutlaştıracak bir düzenek tasarlamaya adamıştır. Sonunda ortaya çıkan şey, sarayın beklediği türden sıradan bir oyuncak değil, satranç tahtasının başına geçip rakibini yenebilen, dişlileri ve çarklarıyla gözler önünde çalışan bir figürdür.

Ama bu çarkların asıl görevi, izleyicinin gözünü başka yöne çekmekten ibarettir. Kutunun içinde, aynalarla ustaca saklanmış bir bölme ve orada kıvrılarak oturan, satranca gerçekten hâkim bir insan vardır. Kempelen, kutunun kapaklarını tek tek açıp içindeki mekanizmayı gösterirken izleyicilere bir şeffaflık numarası sunar, oysa gösterdiği her köşe, gizli ustanın saklandığı bölmeden dikkatle uzak tutulmuş bir köşedir. Mumların dumanı, menteşelerin gıcırtısı, otomatın ağır ve mekanik hareketleri, hepsi bu küçük tiyatronun birer parçasıdır ve izleyici, gördüğü şeyin akıl yürüten bir makine olduğuna ikna olmak için zaten fazlasıyla isteklidir.

Mekanik Türk: 18. Yüzyılın Satranç Oynayan Robotu Avrupa'yı Nasıl Kandırdı?

Avrupa'nın Yapay Zeka Hayali

Mekanik Türk'ün bu kadar kolay inandırıcı olmasının sebebi, yalnızca Kempelen'in ustalığında değil, dönemin zihniyetinde aranmalı. Aydınlanma çağı, evreni bir saat mekanizması gibi gören, aklı da bu mekanizmanın bir parçası sayan düşünürlerle doludur. Eğer gezegenler çarklar gibi düzenli hareket ediyorsa, insan zihni de neden bir gün taklit edilemesin? Bu iklimde, satranç oynayan bir kutu, bilimkurgu değil, mantıklı bir sonraki adım gibi görünür. İzleyiciler otomatın karşısına geçtiğinde, aslında kendi çağlarının en büyük hayalini, makinelerin akıl yürütebileceği fikrini doğrulamaya hazır bir şekilde otururlar.

Bu beklenti o kadar güçlüdür ki, dönemin en keskin zekâları bile ona kapılmaktan kendini alamaz. Napolyon'un otomata karşı oynadığı, hatta kuralları zorlayarak hamle yapmaya çalıştığı, Benjamin Franklin'in ise makineyi hayranlıkla izleyip onunla saatlerce ilgilendiği bilinir. Bu isimlerin varlığı, gösterinin itibarını pekiştirir, çünkü bir imparator ya da bir bilim insanı bu kutunun karşısında oturup ciddiye alıyorsa, kutunun içinde gerçekten bir şey vardır sanılır. Mekanik Türk, Avrupa ve Amerika'da onlarca yıl boyunca şehir şehir dolaşırken, aslında taşıdığı şey bir satranç tahtası değil, bir çağın kendi zekâsına duyduğu hayranlıktır.

Sırrın Ortaya Çıkışı ve Bugünkü Yankısı

Sır, bir günde değil, yıllar içinde, parça parça sökülür. Otomatın sahipleri değiştikçe, gösteriyi yöneten kişiler arasında dedikodular yayılır, bazı eski çalışanlar kutunun içindekini ima eder, bazı gözlemciler figürün hareketlerindeki tuhaf gecikmeleri fark eder. Zamanla ortaya çıkan gerçek, beklenenden çok daha sade bir gerçektir, çünkü makineyi oynatan şey devrim niteliğinde bir hesaplama gücü değil, kutunun içinde saatlerce kıvrılarak oturmayı kabul eden bir satranç ustasıdır. Bu açığa çıkış, belki de hikâyenin en insani anıdır, çünkü büyü bozulduğunda ortaya çıkan şey bir hile değil, bir insanın sabrıdır.

Bugün bu hikâyeye bakınca, onu sadece eski bir kuriyozite olarak görmek zor, çünkü Amazon'un insan emeğine dayalı küçük görevler için kurduğu platforma Mechanical Turk adını vermesi hiç tesadüf değil. O platformda, görünürde otomatik işleyen sistemlerin arkasında, görüntü etiketleyen, metin denetleyen, algoritmanın anlayamadığı boşlukları dolduran binlerce insan çalışır. Yapay zekâ dediğimiz şeyin önemli bir kısmı, hâlâ birinin karanlık bir bölmede oturup hamlesini beklediği o eski kutuya benzer biçimde çalışır, sadece bölme artık daha geniş, daha dağınık ve daha görünmezdir.

Mekanik Türk'ün hikâyesini bugün yeniden anlatmanın değeri, geçmişe dönük bir merakı tatmin etmekten ibaret değil, çünkü bu hikâye bize hâlâ sorduğumuz bir soruyu hatırlatıyor. Karşımızdaki sistem gerçekten düşünüyor mu, yoksa biz yine kutunun çarklarına bakıp asıl emeğin saklandığı köşeyi görmezden geliyor muyuz? Belki de her çağın kendi Mekanik Türk'ü vardır, ve bizim görevimiz, o zarif kutunun şaşasına kapılmadan önce, içinde kim olduğunu sormayı unutmamaktır.